O a Papa Pyroclastic ma E Faapefea Ona Fausiaina?
O papa pyroclastic o se tasi o "faamaumauga" sili ona manino o le malosi o le gaioiga o le mauga mu. A pa se mauga mu, e le tafe uma mea na lafoina i fafo o ni lava. O le tele o mea na lafoina e faʻasalalauina ai ni vaega o papa, lefulefu, ma ni vaega o magma e lafoina i le ea, ona toe paʻuʻū lea i lalo ma faʻaputuina. Ona mafai lea e nei mea na teuina ona fausia ai ni papa pyroclastic. Ina ia malamalama i papa pyroclastic, e manaʻomia ona tatou suʻesuʻeina lo latou sootaga vavalalata ma le ituaiga o le pa, le tele o mea na lafoina i fafo, le auala e feaveaʻi ai na mea, ma le auala e "loka" ai i totonu o papa malo.
Fa'amatalaga o papa pyroclastic
I se faaupuga faigofie, o papa pyroclastic o papa ia e fausia mai mea o le mauga mu e fa'aoso i le taimi o le pāpā o mauga mu (bursting eruptions), ona fa'aputu lea ma fa'apipi'i ma fa'amautu (lithification). O le upu "pyroclastic" e sau mai le upu Eleni: pyro (afi) ma le klastos (vaega). O le mea lea, e mafai ona fa'amatalaina le pyroclastic o le "vaevaega e mafua mai i le afi/gaioiga o mauga mu."
E le pei o papa igneous e pei o le basalt poʻo le andesite, ia e fausia pe a tafe le lava ona faʻamaʻaʻa lea, o papa pyroclastic e fausia mai ni fasi mea e mafua mai i le pāpā—pe o ni fasi magma e faʻamaʻaʻa i le ea, pe o ni fasi papa tuai mai le tino mauga mu e gaui ese ma lafoaʻi ese.
Mea e fausia ai: mai le lefulefu i pomu mauga mu
O mea pyroclastic e ta'ua o pyroclasts. E matuā eseese lava le lapopo'a o pyroclasts, ma o le fa'avasegaina o le lapopo'a e fesoasoani i tagata su'esu'e eleele e iloa ai le ituaiga o mea e teu ai ma papa:
1. Lefulefu o le mauga mu (lefulefu): tele < 2 mm. E mafai ona manifinifi lefulefu, faigofie ona feavea'i e le matagi, ma e mafai ona ufiufi ai vaega tetele. A fa'aputuina ma mafiafia ma fa'apipi'i, e mafai ona fausia ai ni papa e pei o le tuff. 2. Lapilli: tele 2–64 mm. E foliga pei o le 'ili'ili, e mafai ona avea ma ni fasi papa po'o ni mataua o le magma e vave ona fa'ama'a'a. O fa'aputuga e pulea e lapilli e mafai ona fausia ai le lapilli tuff po'o le papa pyroclastic e feololo le fa'aputuga.
3. Pomu ma poloka mauga mu: tele > 64 mm.– O pomu mauga mu e masani lava ona palasitika pe a togi, o lea e mafai ai ona lapotopoto pe fa'alelei fo'i o latou foliga.
– O poloka e masani lava o ni fasi papa malo ua togi ese, o latou foliga e sili atu ona tulimanu.
O ni faaputuga maa laiti faapenei e mafai ona fausia ai ni pyroclastic breccias.
E ese mai i le lapopoa, e mafai foi ona iloa pyroclasts e ala i lo latou amataga:
– Talavou: mea e afua mai i le magma fou (e.g. pumice, scoria).
– Lithic: fasi papa tuai mai puipui o le lua poʻo alavai o le mauga mu.
– Kirisitala: fasi minerale (e pei o plagioclase, pyroxene) e fa'asa'oloto mai le magma.
E faʻapefea ona fausia papa pyroclastic?
O le fausiaina o papa pyroclastic o se faasologa o faagasologa: eruption → transport → deposition → lithification. O laasaga nei.
1) Mea e mafua ai ona pāpā le mauga: mamafa o le kesi ma le mafiafia o le magma
E masani ona tupu ni pāpāga pāpā pe a tele le kasa (ausa vai, CO₂, SO₂) i le magma ma/pe lava le mafiafia e mafai ai ona alu ese malie le kasa. O le iʻuga, e faʻaputuina le mamafa, ma iʻu ai i se pāpā. E malepelepe le magma i ni fasi vaega laiti pe a faʻafuaseʻi ona faʻalauteleina le kasa—e pei lava o le lūlūina o se apa soda ona tatala lea, ae i se fua tele ma i le vevela maualuga tele.
O lenei la'asaga e gaosia ai mea e pei o le lefulefu o le mauga mu, lapilli, pumice, scoria, pomu, ma poloka. O mea autu ia e fai ai papa pyroclastic.
2) Te'ena ma felauaiga: pa'ū ifo o le lefulefu pe se'e o tafega o le pyroclastic.
A maeʻa ona fausia, e tele auala e gaoioi ai pyroclasts:
– Pa'ū ifo o le Pyroclastic
E lafoa'i mea i le ea ona pa'ū ifo lea ona o le kalave. E mafai ona feavea'i e matagi le lefulefu manifinifi mo le selau kilomita, a'o pa'ū ifo lapilli ma pomu e latalata i le ogatotonu o le pa. O mea e pa'ū ifo e masani ona fa'aputu lelei ma ufiufi ai le fogāeleele.
– Tafega o le mafiafia o le pyroclastic
O nei mea o ni fa'afefiloi o le kesi, lefulefu, ma vaega o papa ua matuā vevela tele e tafe vave ifo i mauga—i se saoasaoa tele ma e ono oo i ai le oti. O faaputuga e masani ona sili atu ona tetele (e le o taimi uma e faatulaga lelei), e mafai ona ufiufi ai vanu ma fanua laugatasi, ma e masani ona maua ai ni faaputuga tetele.
– Tafega o le pyroclastic
E mafai e galu pyroclastic e sili atu ona vaivai ma le sousou ona faatoilaloina pa puipui o le eleele. E masani ona faaalia e a latou faaputuga ni fausaga o le sedimentary e pei o le cross-lamination.
O lenei auala o felauaiga e aʻafia ai le mamanu mulimuli o le papa: pe o se vaega manifinifi, lapoʻa, faʻavasegaina, pe o se faʻafefiloi "faʻafuaseʻi" o lapopoʻa.
3) Sedimentation: faaputuputu i ni vaega mafiafia
I le aluga o taimi, e faaputuputu ai pyroclasts i ni faaputuga. E mafai ona oo atu i le tele o senitimita i le sefulu mita le mafiafia o faaputuga, e fuafua i le tele ma le nofoaga o le afi. E mafai e faaputuga ona faatumuina ai pesini, poloka vaitafe, pe fausia ai ni fanua laugatasi fou. I le taimi lea, e fai lava si matala o le mea (e pei o le oneone, maa, po o le lefulefu).
4) Lithification: mai le palapala matala i le papa malo
Ina ia avea ma papa, e tatau ona faia le lithification i faaputuga pyroclastic e ala i:
– Fa'ama'a'aina: o le avega mai le vaega i luga e oomi i luga o le palapala ina ia fa'aitiitia ai pu.
– Sima: o minerale e fa'aputu mai le vai (e pei o le silica, calcite, zeolite, omea) e "fa'apipi'i fa'atasi" fatu.
– Fa'avevela i nisi o mea'ai vevela: Afai e pa'ū pe tafe le mea'ai a'o vevela tele pea, e mafai e ni fasi tioata o le mauga mu ona pipii ma fa'apipi'i fa'atasi. O lenei mea e maua ai se mea'ai fa'avevela e sili atu ona malō ma mafiafia (ignimbrite).
E mafai ona vave ona tupu le faagasologa o le lithification i se tulaga fa'ale-geological, aemaise lava pe afai e mafiafia, vevela, ma vave ona tanumia ia minerale.
O ituaiga masani o papa pyroclastic
O nisi nei o ituaiga e masani ona maua:
1. Tuff
O le papa pyroclastic e tele lava ina faia i le lefulefu o le mauga mu. E mafai ona manifinifi pe mafiafia teisi le tuff, e fuafua i le tele o le paluga. E fa'aaogaina lautele le tuff o se mea fau fale i le tele o vaega, e ui e eseese lona malosi.
2. Fa'amumu (ignimbrite)
E masani ona maua mai i faaputuga o le pyroclastic ua tele i le lefulefu ma ua matua vevela, e masani ona i ai se foliga ua ueloina, e mafai e ignimbrites ona fausia ni fanua laugatasi tetele ma avea o ni faailoga o ni mauga tetele.
3. Pyroclastic breccia
E faia i ni fasi maupuepue tetele (poloka) po'o se fa'afefiloi o ni fasi maupuepue tetele i totonu o se matā'upu efuefu/lapilli. E fa'ailoa mai ai se mafui'e po'o se pa'ū e mafua ai ni fasi maupuepue tetele.
4. Lapilli tuff
O le tuff e tele i le Lapilli (o fatu e 2–64 mm le lapopo'a). E foliga mai e "manogi" le foliga ona o ni fasi lapopo'a o lo'o i totonu o se fa'avae o le lefulefu.
Aiseā e taua ai le suʻesuʻeina o papa pyroclastic?
E taua papa pyroclastic ona:
– Ina ia faamaumauina le talafaasolopito o le sasao o mauga mu: mai le lapopoa o vaega, le tuufaatasiga, ma le fausaga o vaega, e mafai e tagata suʻesuʻe i le eleele ona faauigaina le ituaiga o le sasao ma lona tele.
– Fesoasoani i le fa'afanua o lamatiaga o le mauga mu: o tafega o le pyroclastic ma le lefulefu e pa'ū ifo e fa'ailoa mai ai vaega ua a'afia ma e ono toe a'afia.
– Aoga e fai ma punaoa: o nisi o mea e teu ai pyroclastic e avea ma aquifers, minerale, poʻo papa tau alamanuia; ae e mafai foʻi ona vaivai ma faigofie ona solo pe a pala.
Fa'ato'a
O papa pyroclastic o papa ia e fausia mai ni fasi o mea o le mauga mu e mafua mai i le pāpā o mauga mu. O nei mea—e amata mai i le lefulefu ma lapilli i pomu ma poloka—e feaveaʻiina e le lefulefu poʻo tafega pyroclastic, ona faʻaputu lea, faʻapipiʻi, faʻamaʻaʻaina, ma o nisi taimi e faʻapipiʻi ona o le vevela, ma iu ai ina fausia ni papa malo e pei o le tuff, ignimbrite, ma le pyroclastic breccia. O le suʻesuʻeina o papa pyroclastic, e le gata ina tatou malamalama i faiga faʻale-geological e faʻatulaga ai le fogaeleele o le Lalolagi ae mafai foʻi ona tatou suʻeina faʻailoga o le pāpā o mauga mu ua mavae e vaʻai ai i lamatiaga i le lumanaʻi.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻia lenei tusiga mo manaʻoga faʻaleaʻoaʻoga (faigofie), kolisi (faʻapitoa), pe faʻaopoopo ni faʻataʻitaʻiga o papa pyroclastic o loʻo maua i Initonesia faʻatasi ai ma o latou nofoaga ma uiga.