Teolosi o le Tektonika o Papa i le Fa'afanua

Teolosi o le Tektonika o Papa i le Fa'afanua

O le aʻoaʻoga o le plate tectonics, o se manatu fou i le matata o le geology ma le geography, e maua ai se faʻamatalaga atoatoa o le natura feliuaʻi o le lithosphere o le Lalolagi. O lenei aʻoaʻoga ua faʻalauteleina ai lo tatou malamalama i le geology o le paneta e ala i le faʻamatalaina o mea eseese o le geology e pei o mafuiʻe, gaioiga o mauga mu, fausiaina o mauga, ma le continental drift. O lenei tusiga o loʻo suʻesuʻeina ai le talafaasolopito, mekanika, lagolago faʻamaoniga, ma aʻafiaga o le aʻoaʻoga o le plate tectonics i le geography.

Talaaga Faasolopito

O le atinaʻeina faasolopito o le talitonuga o le tektonika o le papa e toe foʻi i tua i le amataga o le seneturi lona 20. O Alfred Wegener, o se tagata suʻesuʻe tau ma se tagata suʻesuʻe i le eleele Siamani, na ia muai fautuaina le manatu o le feʻaveaʻi o le konetineta i le 1912. Na faia e Wegener se manatu o konetineta sa avea muamua ma vaega o se konetineta tele e tasi, o Pangea, lea na faasolosolo malie ona feʻaveaʻi ma fausia ai konetineta o loʻo iai nei. E ui ina sa fesiligia muamua lona manatu ona o le leai o se auala talafeagai mo sea gaioiga, ae na faataatia ai le faavae mo suʻesuʻega i le lumanaʻi.

I le ogatotonu o le seneturi lona 20, o le mauaina o tumutumu o le sami ma lua loloto i le taimi o suʻesuʻega i le sami na maua ai se faʻamaoniga taua mo le gaioiga o papatusi tektonika. E le gata i lea, o le suʻesuʻega o le paleomagnetism—o suiga i le fanua maneta o le Lalolagi na faasaoina i papa—na faaalia ai ni mamanu o laina maneta i luga o le fola o le sami, e lagolagoina ai le manatu o le salalau o le fola o le sami na fautuaina e Harry Hess ma Robert Dietz. I le faaiuga o le 1960, na tulaʻi mai ai le aʻoaʻoga o le plate tectonics o se faʻavae e tuʻufaʻatasia ai, e tuʻufaʻatasia ai manatu o le continental drift ma le salalau o le fola o le sami.

Faiga o le Tektonika o Papa

O le lithosphere o le Lalolagi ua vaevaeina i ni nai papa malō, e ta'ua o papa tectonic, e opeopea i luga o le asthenosphere viscous i lalo. O nei papa e fealua'i ona o tafega convective e mafua mai i le vevela mai totonu o le Lalolagi. E tolu ituaiga o tuaoi o papa e fa'avae i luga o le fealua'i o papa e fa'atatau i le tasi ma le isi: tuaoi divergent, convergent, ma tuaoi transform.

tagai foi i le  O le ā le Sone Taimi ma le Auala e Fuafua ai

1. Tuaoi Eseese: I tuaoi eseese pe tuaoi fausia, e feʻeseʻeseaʻi ai papatusi. O lenei gaioiga e sili ona manino i luga o tumutumu o le sami, lea e fausia ai se paʻu fou o le sami aʻo oso aʻe le magma mai le mantle ma faʻamaʻaʻa. O se faʻataʻitaʻiga o le Mid-Atlantic Ridge, lea o loʻo feʻeseʻeseaʻi ai papatusi o Eurasia ma Amerika i Matu.

2. Tuaoi Fa'atasi: I tuaoi fa'atasi pe fa'aleagaina, e agai atu ai papatusi le tasi i le isi, ma i'u ai i le fa'asusuina o le tasi papatusi i lalo o le isi. O lenei faiga e mafai ona i'u ai i le fausiaina o lua loloto o le sami, li'o mauga mu, ma atumauga. O le feto'ai i le va o le Plate Initia ma le Plate Eurasia, mo se fa'ata'ita'iga, ua fausia ai le Himalayas maualuluga.

3. Tuaoi o le Suiga: I tuaoi o le suiga po'o tuaoi fa'asao, e se'e fa'alava ai papatusi. O lenei gaioiga fa'ata'amilomilo e mafai ona mafua ai mafui'e. O le San Andreas Fault i Kalefonia o se fa'ata'ita'iga lauiloa o se tuaoi o le suiga i le va o le Pasefika ma le North American Plate.

Lagolago Fa'amaoniga

E tele fa'amaoniga e lagolago ai le a'oa'oga o le plate tectonics, ma avea ai ma se tasi o a'oa'oga fa'asaienisi sili ona malosi. E aofia ai fa'amaumauga o le eleele, paleontology, ma le geophysical.

– Fa'amaoniga Fa'ale-Siosiomaga: O le fetaui lelei o konetineta, e pei o le fesoota'iga mata'ina i le va o talafatai o Aferika i Sisifo ma Amerika i Sasa'e i Saute, o lo'o fa'ailoa mai ai le i ai muamua o se konetineta tele. E le gata i lea, o fa'aputuga papa tutusa ma mauga i konetineta eseese o lo'o fa'ailoa mai ai se talafa'asolopito fa'ale-siosiomaga e tutusa.

– Fa'amaoniga Paleontological: O feso'ota'iga o mea totino i konetineta eseese ua maua ai ni fa'amaoniga malolosi mo le fesuia'iga o konetineta. Mo se fa'ata'ita'iga, o mea totino o le manu fetolofi ua fa'aumatia o le Mesosaurus ua maua i Amerika i Saute ma Aferika, o lo'o fa'ailoa mai ai sa feso'ota'i muamua nei konetineta.

tagai foi i le  Fa'amatalaga o le Demography i le Geography

– Fa'amaoniga Fa'ale-Geophysical: O le su'esu'ega o mafui'e ma gaioiga o mauga mu ua fa'aalia ai o lo'o tele lava ina fa'aputu i tuaoi o papa. O fa'amaumauga o mafui'e o lo'o fa'aalia ai fo'i le i ai o sone subduction ma le gaioiga o papa. O le tufatufaina o mafui'e i tafatafa o le Ring of Fire i le Vasa Pasefika o se molimau lea i gaioiga fa'a-dynamique i tuaoi convergent ma transform.

– Fa'amaoniga Paleomagnetic: A'o fausia ni pa'u fou o le sami i tumutumu o le sami, e fa'amaumauina ai le fanua maneta o le Lalolagi. O mamanu tutusa o laina maneta i itu uma e lua o tumutumu e maua ai se fa'amaumauga o le salalau o le fola o le sami ma le gaioiga o papatusi i le aluga o taimi.

Aafiaga o le Tektonika o Papa

O le aʻoaʻoga o le plate tectonics e iai ona aafiaga loloto i le malamalama i faiga faʻale-geological ma tulaga lamatia o le Lalolagi.

– Mafuiʻe ma le Mauga Mu: O le aʻoaʻoga o le tektonika o papa e maua ai ni malamalamaaga i mafuaʻaga o mafuiʻe ma le pāpā o mauga mu. O le malamalama i le gaioiga o papa ma le faʻaputuga o le mamafa i tuaoi, e mafai ai e saienitisi ona iloilo lelei tulaga lamatia o mafuiʻe ma gaioiga o mauga mu.

– Fausiaina o Mauga: O le fausiaina o atumauga e mafua mai i le feto’ai ma le feiloa’iga o papa tektonika. O le tektonika o papa e fa’amatalaina ai le fa’agasologa o le si’itia ma le fa’aleagaina lea e mafua ai ona i ai atumauga matagofie e pei o le Himalayas ma le Andes.

– Fa'asalalauina o Punaoa: E taua tele fo'i le sao taua o le tektonika o papa i le tufatufaina atu o punaoa faanatura. O le tele o minerale e teu ai, e pei o le 'apamemea ma le auro, e feso'ota'i ma gaioiga tektonika. E masani ona maua ni vaipuna hydrocarbon i itulagi e iai le tala'aga o le fa'aleagaina o le tektonika.

– Suiga o le Tau: O le gaoioi o papa tektonika e suia ai tulaga o konetineta ma tafega o le sami, ma aʻafia ai mamanu o le tau i le lalolagi atoa i taimi faʻale-geolosi. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le tatalaina ma le tapunia o faitotoʻa o le sami e mafai ona aʻafia ai le tufatufaina o le vevela ma le susu i le paneta.

tagai foi i le  Auala e Fuafua ai le Itu o le Matagi i se Tapasa

– Pulega o le Siosiomaga: O le malamalama i le tektonika o papa e taua tele mo le puleaina o lamatiaga faalenatura ma le faaitiitia o lo latou aafiaga i tagata soifua. E fesoasoani i le atinaeina o faiga lapatai vave, fuafuaga mo le faaaogaina o fanua, ma fuafuaga mo le sauniuni mo faalavelave faafuasei.

iʻuga

O le aʻoaʻoga o le tektonika o le papa o loʻo avea ma maa faavae o le geology ma le geography faʻaonaponei, e ofoina atu ai se faʻavae manino mo le malamalama i faiga faʻagaioiga o le Lalolagi. Mai le faʻamatalaina o le tufatufaina o mafuiʻe ma mauga mu i le faʻamalamalamaina o le talafaasolopito o gaioiga o konetineta, o lenei aʻoaʻoga ua suia ai lo tatou vaʻaiga i le paneta. O faʻamaoniga tuʻufaʻatasi mai suʻesuʻega o le geology, paleontology, ma geophysical e faʻamamafaina ai lona malosi ma faʻamamafaina ai lona taua i le faʻatulagaina o le laufanua o le Lalolagi ma le faʻaosofiaina o le olaga o tagata. A o faʻaauau pea ona alualu i luma suʻesuʻega, e mautinoa lava o le a tumau pea le tektonika o le papa o se manatu autu e taʻitaʻia ai la tatou suʻesuʻega ma le malamalama i le natura o le Lalolagi o loʻo suia pea.

Tuua se Faamatalaga