Aafiaga o le Fa'afanua i le Aganu'u o se Eria
O le fa'afanua, o le su'esu'ega o nofoaga ma fegalegaleaiga i le va o tagata ma o latou siosiomaga, sa i ai pea sona sao taua i le fa'atulagaina o aganu'u i le lalolagi atoa. Mai tumutumuga maualuluga o le Himalayas i oneone lautele o le Sahara, o foliga eseese fa'afanua e a'afia ai le olaga, tu ma aga fa'aagafesootai, agaifanua, ma e o'o lava i talitonuga o sosaiete o tagata. O le malamalama i auala faigata e fa'amatalaina ai e le fa'afanua le aganu'u e mafai ona maua ai se malamalamaaga i le tele o le eseesega o tagata.
Vaeluaga Fa'afanua ma Atina'e Fa'aleaganuu
O se tasi o auala autū e faʻaosofia ai e le tulaga faʻafanua le aganuʻu o le vavaeʻese lea. A vavaeʻese se nuʻu i le tulaga faʻafanua, pe ona o mauga, toafa, vaomatua, poʻo vai, e masani ona atiina ae ni uiga faʻaleaganuu tulaga ese, gagana, meaʻai, ma tū ma aga e iloga ese mai isi vaega. Mo se faʻataʻitaʻiga, o aganuʻu a itulagi o le Himalaya, e pei o Tibet ma Bhutan, ua tele lava ina faʻatulagaina e lo latou vavaeʻese mai mauga. O luʻitau o le folau i laufanua maʻai na faʻafailele ai nuʻu vavalalata ma ni sootaga malolosi faʻatasi ma ni sitaili tulaga ese o le fausaga e pei o dzongs—o monaseri e pei o ni olo ua mamanuina e teteʻe atu i faʻamataʻu faʻalenatura ma tagata.
E fa'apena fo'i, o le Vaomatua o le Amasone ua fa'atupuina ai le atina'eina o le tele o ituaiga tagata moni e iai a latou gagana eseese, tū ma aga masani, ma auala e fegalegaleai ai ma o latou si'osi'omaga. O le tele o nei ituaiga e iai le malamalama ma tū ma aga fa'apitoa i la'au e fa'atotonugalemu i le lalolagi masani, na atiina ae e tali atu ai i le lavelave ma le tamaoaiga o le si'osi'omaga o le vaomatua.
Tau ma le soifuaga
E matuā aʻafia e le tau gaoioiga ma olaga i aso faisoo, lea e faʻafoliga ai faiga faʻaleaganuʻu. Mo se faʻataʻitaʻiga, i tau mafanafana, e masani ona atiaʻe e sosaiete se olaga e fetaui ma le vevela maualuga. E ono aofia ai le moe i le po poʻo le malolo i le aoauli, e pei o mea e maua i aganuʻu Metitirani, lea e fetuʻunaʻi ai faasologa o aso taʻitasi e ʻalofia ai le vevela tele o le aoauli, ma faʻalauiloa ai fegalegaleaiga faʻaagafesootai i afiafi malulu.
I se isi itu, i tau malulu, o le olaga o tagata e masani ona taulaʻi i le mafanafana ma le faʻasaoina o le malosi. E mafai ona vaʻaia lenei mea i tū ma aga a le Arctic ma aganuʻu i lalo o le Arctic, e pei o le Inuit, lea e taua tele ai gaoioiga e pei o le tuli manu ma le fagogota i le ola, ma e masani ona faʻatulaga le nonofo faʻatasi e faʻasoa ai le mafanafana ma punaoa. O a latou mea fou faʻaleaganuʻu, e pei o le igloo ma lavalava faʻapitoa e pei o parkas e faia i paʻu o manu, o ni tali tuusaʻo ia i tulaga faigata o le tau.
Punaoa Faanatura ma Faiga Tau Tamaoaiga
O le maua o punaoa faalenatura e matua aafia ai faiga tau tamaoaiga ma, e ala i le faalauteleina, aganuu. O eria e mauoa i punaoa e pei o le vai, eleele lafulemu, minerale, ma laupapa e masani ona atiaeina aganuu e faalagolago tele i nei punaoa. Mo se faataitaiga, o aganuu anamua a Aikupito sa matua fesoʻotaʻi ma le Vaitafe o le Naila, lea na maua ai se sapalai mautu o le vai ma le eleele lafulemu mo faatoaga, ma mafai ai ona tuputupu aʻe se tasi o malo muamua ma sili ona lauiloa i le lalolagi.
O faigafaiva i tafatafa o nuʻu i le talafatai o loʻo faʻaalia ai se isi faʻataʻitaʻiga. O aganuʻu i nei itulagi e masani ona atiina ae ai tū ma aga masani, faiga kuka, ma fausaga faʻaagafesootai e taulaʻi i le sami. O tagata Basque o Sepania ma Farani, e taʻutaʻua i lo latou tomai i faigafaiva, e iai a latou tū ma aga masani e tele, e aofia ai tū ma aga tulaga ese i le gataifale, meaʻai e aofia ai meaʻai mai le sami, ma metotia fau vaʻa na tuʻufaasolo mai i augatupulaga.
Fa'afanua ma Fa'ata'ita'iga o Nofoaga
O foliga vaaia o laufanua e pei o mauga, vanu, fanua laugatasi, ma vaitafe e faʻatulaga ai mamanu o nofoaga ma faʻaosofia ai fausaga faʻaagafesootai. O sosaiete na atiina ae i vanu o vaitafe, e pei o malo anamua o Mesopotamia, le Vanu o le Vaitafe Samasama o Saina, ma le Vanu o Indus o Initia, na manuia mai fanua lafulemu na lagolagoina ai faʻatoʻaga tetele. O lenei faʻaopoopoga o faʻatoʻaga e mafai ai ona faʻatupulaʻia le faitau aofaʻi, faʻavaeina o aai, ma le atinaʻeina o fausaga faʻaagafesootai faigata, e aofia ai vasega eseese o faifaʻatoʻaga, tufuga, ma taʻitaʻi.
I se faatusatusaga, o vaega maugā e masani ona taitai atu ai i le fausiaina o ni nuʻu laiti ma tuʻufua. O le Mauga o Suitiselani, mo se faʻataʻitaʻiga, sa i ai nuʻu na atiina ae ni gagana ma ni tū ma aga tulaga ese ona o lo latou vavaeʻese mai le tasi ma le isi. O lenei tuʻufua na fesoasoani e faʻasaoina ai gagana faʻalotoifale e pei o le Romansh, ma fatuina ai ni mea taua faʻaleaganuu tulaga ese e pei o le metotia masani o le leo yodeling, lea e mafai ona feaveaʻi leo i mamao mamao.
Fefa'asoaa'iga Fa'aleaganuu ma Auala Fefa'ataua'iga
E fa'afaigofieina fo'i e foliga fa'afanua le fesuia'iga fa'aleaganuu ma le fa'atasiga o aganu'u e ala i auala fefa'ataua'iga ma auala femalagaa'i. O le Auala Silika, lea na fa'afeso'ota'i ai Asia i Sasa'e ma Europa, o se fa'ata'ita'iga sili lea o le auala e fa'afaileleina ai e le fa'afanua fegalegaleaiga fa'aleaganuu. O tagata fa'atau'oa na malaga i lenei feso'ota'iga e le gata na latou aveina oloa ae fa'apea fo'i ma manatu, lotu, faatufugaga, ma tekinolosi. O lenei mea na i'u ai i le fa'atasiga fa'aleaganuu taua, e fa'amaonia e le fa'afefiloi o faatufugaga Eleni-Buddhist, le salalau atu o lotu e pei o le Buddhism, ma le fesuia'iga o le malamalama fa'asaienisi i le va o aganu'u eseese i le auala.
Sa i ai fo'i se sao taua o auala fefa'ataua'iga i le sami i le fefa'ataua'iga fa'aleaganuu. O le feso'ota'iga fefa'ataua'iga a le Vasa Initia na feso'ota'i ai Aferika, Sasa'e Tutotonu, Asia i Saute, ma Asia i Sautesasa'e, ma i'u ai i se fefiloi mata'ina o aganu'u. O 'a'ai e pei o Zanzibar ma Malacca na avea ma nofoaga e fefiloi ai mea'ai, talitonuga fa'alelotu, gagana, ma isi elemene fa'aleaganuu na fefa'asoaa'i ai e faioloa mai tala'aga eseese, ma i'u ai i ni sosaiete olaola ma eseese.
Lotu ma le Fa'afanua
E masani ona lagolagoina e le tulaga fa'afanua ia itu tau amio ma le fa'aleagaga o le aganu'u. O foliga fa'alenatura e pei o mauga, vaitafe, ma vaomatua e masani ona fa'atumuina i le taua paia. Mo se fa'ata'ita'iga, o le Mauga o Olympus i Eleni o lo'o i ai se tulaga tutotonu i tala fa'asolopito Eleni o le nofoaga o atua, ae o le Vaitafe o Ganges i Initia e manatu e paia i le lotu Hindu. O nei foliga fa'afanua e fa'atulaga ai faiga fa'alelotu ma sauniga fa'alenu'u.
E mafai fo'i e le tulaga o le laufanua ona a'afia ai le fausaga fa'alelotu ma agaifanua o femalagaaiga. O le 'a'ai o Ierusalema, fa'atasi ai ma ona fa'ailoga fa'asolopito ma fa'alelotu eseese, e paia i le lotu Iutaia, Kerisiano, ma Isalama, e tosina mai ai tagata femalagaa'i mai le lalolagi atoa. E fa'apena fo'i, o le Mauga paia o Kailash i Tibet o se nofoaga e malaga ai tagata Hindu, Buddhist, Jains, ma Bon, lea e lalagaina fa'atasi ai elemene fa'ale-nofoaga ma fa'aleagaga.
Gagana ma Tuaoi Fa'afanua
E atiina ae ma fetuutuunai gagana e tusa ai ma tuaoi fa'afanua. O pa puipui fa'alenatura e pei o mauga ma vaitafe e masani ona taitai atu ai i le atina'eina o gagana eseese po'o ni gagana fou atoa ona o le fa'atapula'aina o fegalegaleaiga i le va o nu'u. O gagana a ituaiga tagata moni i totonu o le Amazon, e pei o le Yanomami, ua fa'avasegaina i le tele o gagana eseese, ona o vaomatua mafiafia ma tu'ufua.
I le isi itu, o foliga fa'afanua e fa'afaigofie ai femalaga'iga, e pei o vanu o vaitafe ma fanua laugatasi, e masani ona avea ma mea e fefiloi ai gagana ma fa'atuputupu a'e ai. O le eseesega o gagana o le konetineta Initia, fa'atasi ai ma ana gagana Indo-Europa, Dravidian, ma gagana fa'a-ituaiga, e atagia mai ai le tele o seneturi o femalagaa'iga, fefa'ataua'iga, ma le fa'ato'ilaloina na mafai ona faia e le tele o tulaga fa'afanua o le itulagi.
iʻuga
I le faaiuga, o le faatosinaga o le tulaga o le lalolagi i aganuu e loloto ma tele ona itu. E aofia ai vaega e pei o le vavae ese, le tau, punaoa faalenatura, faiga tau tamaoaiga, mamanu o nofoaga, fegalegaleaiga faaleaganuu e ala i auala tau fefaatauaiga, faiga faalelotu, ma e oo lava i le evolusione o gagana. O le tele o auala e faatulaga ai e mea tau le lalolagi ia sosaiete o tagata soifua e faamamafaina ai le sootaga loloto i le va o lo tatou siosiomaga ma le tele o eseesega faaleaganuu e iloga ai tagata soifua. O le malamalama i lenei sootaga e maua ai ni vaaiga taua i le auala e fausia ai, fegalegaleai ai, ma atiina ae ai aganuu e tusa ai ma o latou tulaga faale-nofoaga.