Le Auala e Fausia ai Mauga
O mauga, o leoleo maualuluga e fa'ailoa ai le laufanua o lo tatou paneta, o nisi ia o fa'atulagaga fa'alenatura e sili ona matagofie ma ofoofogia. O lo latou i ai tele e fa'aosofia ai se lagona o le tumau ma le lilo, e fa'ailoa mai ai faiga fa'ale-geolosi lavelave na faia ai. O le malamalama i le auala e fausia ai mauga e mana'omia ai se su'esu'ega loloto i malosiaga tektonika, gaioiga o mauga mu, ma faiga fa'aleagaina e fa'atulaga ai lo tatou Lalolagi.
Papa Tektonika ma le Fausiaina o Mauga
O le pa'u o le Lalolagi, o lona vaega pito i fafo, ua vaevaeina i ni vaega tetele ma ni vaega laiti e ta'ua o papa tektonika. O nei papa e taoto i luga o le asthenosphere e le suia lona tulaga i lalo ma e tumau pea, e ui lava ina lemu. O le gaoioi o nei papa o se tasi lea o faiga faavae e mafua ai ona fausia mauga.
1. Tuaoi Fa'atasi:
O mauga aupito tāua i le Lalolagi e masani ona fausia i tuaoi e fefiloi, o nofoaga e feto'ai ai ni papa tektonika se lua. O nei feto'ai e fa'atupuina ai ni malosiaga tetele e mafai ona malepelepe, gaugau, ma tuleia le pa'u o le Lalolagi, ma tuleia i luga e fausia ai ni vaega o mauga. E lua ituaiga autū o fegalegaleaiga tuaoi e fefiloi e o'o atu ai i le fausiaina o mauga:
– Feto'ai o le Konetineta ma le Konetineta: A feto'ai ni papa konetineta se lua, o lo la'ua mafiafia ma le tutusa o le opeopea e mafua ai ona malepelepe ma fa'api'opi'o nai lo le sosolo o le tasi i lalo o le isi. O lenei fa'api'opi'o e mafua ai ona gaugau ma fa'api'opi'o le pa'u o le Lalolagi, ma mafua ai ona fausia ni atumauga tetele e pei o le Himalayas, lea e fa'aauau pea ona tula'i i aso nei a'o tulei atu le Papa Initia i totonu o le Papa Eurasia.
– Feto'ai o le Vasa ma le Konetineta: A feto'ai se laulau o le vasa ma se laulau o le konetineta, e masani ona goto ifo le laulau o le vasa e sili atu le mafiafia i lalo o le laulau o le konetineta mama. O lenei goto ifo e fausia ai se lua loloto o le sami ma mafua ai gaioiga o mauga mu e fausia ai ni atumauga ma ni alā mauga mu i tafatafa o le konetineta. O le Andes i Amerika i Saute, mo se fa'ata'ita'iga, na fausia i se vaega e ala i le goto ifo o le Laupapa Nazca i lalo o le Laupapa Amerika i Saute.
2. Tuaoi Eseese:
E ui e seasea ona tupu, ae e mafai foi ona fausia mauga i tuaoi eseese, lea o loʻo feʻaveaʻi ai papa tektonika. A o vaeluaina papa, e alu aʻe le magma mai le mantle e faʻatumu ai le avanoa, ma fausia ai se paʻu fou. O lenei faiga e mafai ona fausia ai ni vaega mauga i tafatafa o le ogatotonu o le vasa, e pei o le Mid-Atlantic Ridge.
Gaoioiga o le Mauga Mu ma le Fausiaina o Mauga
O le gaioi o mauga mu o se isi auala autū lea e fausia ai mauga. A oʻo atu le magma mai le 'au o le Lalolagi i luga o le fogaeleele, e mafai ona fausia i ni mauga mu tetele. E tele ituaiga o mauga mu:
– Mauga Mu Talita: O nei mauga e iai ni auvae mālū na faia e le tafe mai o le lava basaltic e maualalo le mafiafia. O Mauna Loa i Hawaii o se faʻataʻitaʻiga masani o se mauga mu talita. O se tasi lea o mauga mu tetele i le Lalolagi ma e faʻaauau pea ona faʻaopoopoina lona mamafa e ala i gaioiga a mauga mu.
– Mauga Mu Strato: E ta'ua fo'i o mauga mu tu'ufa'atasi, o nei mea e fa'ailoaina i o latou foliga ma'ai, fa'aputu ma le pāpā. E fausia i ni vaega fefiloi o le lava, lefulefu o le mauga mu, ma isi otaota o le mauga mu. O le Mauga Fuji i Iapani ma le Mauga St. St. Helens i le Iunaite Setete o ni mauga mu strato lauiloa.
– Mauga Mu Cinder Cone: O nei o le ituaiga mauga mu aupito laʻititi, e fausia mai otaota o le mauga mu e siʻomia ai se tasi e pa. O mauga mu cinder cone e masani ona i ai ni itu maʻai ma se lua i le tumutumu. O Parícutin i Mekisiko, lea na aliaʻe mai se fanua sana i le 1943, o se faʻataʻitaʻiga mataʻina.
Orogenesis ma le Fausiaina o Mauga
O le faagasologa o le fausiaina o mauga e ala i fegalegaleaiga o le tectonic plates ma le gaioiga o le mauga mu e taʻua o le orogenesis. O lenei faagasologa faigata e aofia ai ni laasaga se tele, e aofia ai le uluai fetoʻai poʻo le gaioiga o le mauga mu, le faaputuputuina o meafaitino, ma le suiga faifai pea o le laufanua e ala i malosiaga o le eleele.
1. Fa'aleleia:
O la'asaga muamua o le orogenesis e aofia ai le si'itia o le pa'u o le Lalolagi ona o malosiaga tektonika. O lenei si'itia e mafai ona o'o atu i tulaga maualuluga, e pei ona va'aia i le atumauga o Himalayan, lea e o'o atu ai tumutumu e pei o le Mauga o Everest i le silia ma le 8,800 mita i luga a'e o le sami.
2. Gaugau ma Sese:
I le taimi ma le maeʻa ai o le siʻitia o le papa, e tele ina gaugau ma faʻapiʻopiʻo le paʻu o le Lalolagi. E tupu le gaugau pe a faʻapipiʻi ma punou vaega o papa i ni fausaga e pei o galu, ma faia ai ni foliga e pei o anticlines (gaugau i luga) ma synclines (gaugau i lalo). O le faulting, i le isi itu, e aofia ai le gau o le paʻu ma le siitia o vaega o papa i luga o laina faʻapiʻopiʻo. O faiga uma e lua e fesoasoani i le tulaga maʻaʻa o le laufanua o mauga.
3. Mauga Mu:
I vaega e tupu ai le subduction po'o le rifting, e iai se sao taua o gaioiga a le mauga mu i le fausiaina o mauga. O le fa'aopoopoina o mea o le mauga mu ma le fausiaina o foliga o le mauga mu e fa'aopoopo atu ai i le lavelave ma le eseese o atumauga.
4. Fa'aleagaina ma le Taumalulu:
A uma ona fausia mauga, e fa'aauau pea ona suia e le soloia ma le tau. O nei faiga e fa'aleagaina ai papa ma fela'ua'i ai otaota, ma fa'atulaga ai le laufanua i le tele o miliona tausaga. O vaitafe, aisa, matagi, ma tali atu fa'akemikolo o mea autu ia o le soloia ma le tau, e fa'aleagaina ai tumutumu ma vanu.
5. Isostasy:
E ui fo'i mauga i se faiga e ta'ua o le isostasis, lea e sailia ai e le pa'u o le Lalolagi le paleni o le kalave. A'o soloia ma fa'aitiitia le mamafa o mauga, e si'itia le pa'u i lalo ifo ona o le mamafa ua fa'aitiitia. O lenei si'itia o'o i luga e fa'aauau pea ona toe fa'atulaga mauga i se taimi umi talu ona fa'avaeina muamua.
iʻuga
O mauga o loʻo faʻatusalia ai faiga faʻatino ma malolosi o loʻo galulue i totonu o lo tatou Lalolagi. Pe na fausia e ala i le fetoʻai ma le malepelepe o papa tektonika, le pa o mauga mu, poʻo se tuʻufaʻatasiga o nei mea ma isi malosiaga, o mauga e tumau pea o ni faʻailoga tumau o gaioiga faʻale-geolosi. O nei fausaga mataʻina e le gata ina faʻatulagaina ai le laufanua faaletino ae faʻaosofia ai foʻi le tau, le tele o meaola eseese, ma aganuʻu a tagata, ma tuʻua ai se faʻailoga loloto i lo tatou paneta ma o tatou olaga.
O le malamalama i le auala e fausia ai mauga e faʻalauteleina ai lo tatou talisapaia o lo latou matagofie ma lo latou taua i le lalolagi masani. O mauga e faamanatu mai ai ia i tatou le natura feliuliuaʻi o le Lalolagi, lea e leai se mea e tumau, ma o mea uma e noatia i le siva e le muta o malosiaga o le eleele.