Fa'amatalaga e uiga i le Konetineta o Asia
O Asia, o le konetineta aupito tele ma sili ona toʻatele tagata i le lalolagi, o se atunuu e tele ona eseesega, i aganuʻu ma tulaga faʻafanua. E tusa ma le 44.58 miliona kilomita faatafafa (pe tusa ma le 17.21 miliona maila faatafafa) lona lautele, e amata mai le aisa o le Arctic i matu e oʻo atu i le equatorial tropics i saute. O le konetineta e tuaoi ma le Vasa Pasefika i sasaʻe, le Vasa Initia i saute, ma le Vasa Arctic i matu, aʻo faʻasoa ona tuaoi i sisifo ma Europa ma Aferika.
Eseesega Fa'afanua
E matuā eseese lava le tulaga o le laueleele o Asia, e aofia ai toafa tetele, vaomatua lauusiusi, mauga maualuluga, laufanua laugatasi tetele, ma vaitafe tetele. O le atu mauga o Himalaya, o le nofoaga o tumutumuga aupito maualuluga o le lalolagi e aofia ai le Mauga o Everest, e fai ma pa puipui faalenatura i le va o le konetineta o Initia ma le vaega atoa o Asia. E le gata o le atu mauga aupito maualuga, ae o se tasi foi e matua aafia ai le tau i le konetineta atoa.
O le Toafa o Gobi i Mongolia ma le itu i mātū o Saina o se tasi lea o toafa aupito tele i le lalolagi, e iloga i lona vevela tele. O le itulagi o Siberia i Rusia, o se vaega o Asia, e oo i ai nisi o vevela sili ona malulu i le taumalulu i le Lalolagi, ma avea ai ma laueleele e matuā ogaoga.
I se isi itu, o le tau vevela o Asia i Sautesasae e fa'afaileleina ai le tele o meaola eseese i totonu o vaomatua mafiafia. O le Atumotu o Malay, e aofia ai Initonesia ma Filipaina, e tele motu e tumu i le tamaoaiga o meaola o le gataifale ma le laueleele.
Faitau aofa'i ma le 'ese'esega o ituaiga
O Asia o se nofoaga e nonofo ai le silia ma le 4.6 piliona tagata, e tusa ma le 60% o le faitau aofaʻi o le lalolagi. E matuā eseese lava le konetineta i tulaga o ituaiga tagata, gagana, ma aganuʻu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o Saina ma Initia lava ia o atunuʻu e sili ona toʻatele tagata i le lalolagi atoa, e silia ma le piliona tagata i le atunuu, ma e tele foʻi ituaiga tagata e nonofo ai. O Initia, faʻatasi ai ma ana gagana, lotu, ma faiga faʻaleaganuʻu e tele, o se vaega itiiti lea o le tele o eseesega o Asia.
E matuā mataʻina foʻi le eseesega o gagana o le konetineta, e faitau afe gagana e tautalagia. O le gagana Mandarin Saina, Hindi, Bengali, Iapani, ma le Arapi o nisi ia o gagana lauiloa. O le atagia mai o lona eseesega faalelotu, o Asia foi o le nofoaga na fanau mai ai lotu tetele o le lalolagi e pei o le Hindu, Buddhism, Isalama, ma talu ai nei, o le Sikhism ma le Jainism.
Taua o Talafaʻasolopito
O le laufanua faasolopito o Asia ua faailogaina i aganuu anamua ia na matua aafia ai le alualu i luma o le atinae o tagata. O le Malo o Indus Valley (i Pakisitani i aso nei ma Initia i matu sisifo) o se tasi o aganuu anamua i le taulaga, na manuia i le pe tusa o le 2500 T.L.M. O aganuu a Mesopotamia (i Iraq i aso nei), Saina anamua, ma le Malo o Khmer i Asia i Sautesasae ua tuua uma ai ni faailoga e le mafaagaloina i le talafaasolopito faatasi ai ma a latou alualu i luma i tusitusiga, fausaga, pulega, ma le faaleagaga.
O le Auala Silika, o se fesoʻotaʻiga anamua o auala fefaʻatauaʻiga na fesoʻotaʻi ai Sasaʻe ma Sisifo, na matuā faʻaleleia atili ai fefaʻatauaʻiga tau tamaoaiga ma aganuʻu i le konetineta atoa. Mai Saina i le Metitirani, na faʻafaigofieina ai e le Auala Silika le fefaʻatauaʻiga o oloa, manatu, ma e oʻo lava i lotu, ma faʻamauoa tele ai aganuʻu i lona ala.
Malosiaga o le Tamaoaiga
O Asia i aso nei o se itulagi e olaola ma vave ona atiina ae faatasi ai ma ni malosiaga tau tamaoaiga. Ua leva ona avea Saina ma Iapani ma atunuu tetele tau tamaoaiga, faatasi ai ma Saina o le tamaoaiga lona lua i le lalolagi ma Iapani o le lona tolu. Ua tulaʻi mai Korea i Saute o se nofoaga autu mo tekinolosi ma mea fou, ae o Initia o loʻo feagai ma le vave o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e mafua mai i lona faitau aofaʻi tele ma talavou.
O tamaoaiga o atunuu o Asia i Sautesasae, ua faatulagaina faatasi o le ASEAN (Association of Southeast Asian Nations), ua faaalia ai le malosi ma le tuputupu aʻe mataʻina, ma avea ai le vaega o le itulagi ma se tagata taalo taua i le lalolagi atoa. O atunuu e pei o Sigapoa, Malasia, Taialani, ma Viatename e lauiloa i lo latou malosi faaletamaoaiga ma le tuufaatasia i totonu o faiga fefaatauaiga faavaomalo.
Fa'afanua Fa'aupufai
E lavelave ma eseese le tulaga faapolokiki a Asia. O le konetineta e aofia ai le malo faatemokalasi aupito tele i le lalolagi, o Initia, faapea foi ma setete e tasi le pati e pei o Saina ma Korea i Matu. E iai malo faalemalo, e pei o Taialani ma Iapani, ma atunuu e iai faiga faatemokalasi e fai si talavou e pei o Initonesia ma Filipaina.
E lē o se mea e seasea ona tupu feeseeseaiga faaitulagi ma feeseeseaiga faapolokiki. O loo tumau pea le Penisula o Korea o se nofoaga e fevaevaea’i ai ona o loo faaauau pea ona vaeluaina Korea i Matu ma Korea i Saute. O feeseeseaiga faaitulagi i le Sami o Saina i Saute e aofia ai le tele o atunuu, e aofia ai Saina, Viatename, Malasia, ma Filipaina, o loo fai uma lava a latou tagi mo vaega e fefiloi.
O pa'aga ma fa'alapotopotoga fa'ava-o-malo, e pei o le Shanghai Cooperation Organization (SCO) ma le ASEAN, e iai a latou sao taua i le fa'aleleia atili o le galulue fa'atasi ma le fo'ia o mataupu fa'aitulagi.
Oa Faaleaganuu
E tamaoaiga ma eseese le tofi faaleaganuu a Asia e pei o ona laufanua. Ua gaosia e le konetineta nisi o filosofia, faatufugaga, ma tusitusiga sili ona loloto i le lalolagi. Mai tusitusiga faaleagaga o le Hindu ma le Buddhism i Asia i Saute i le Confucianism Saina ma le Taoism, ma tu ma aga tusitusia mauoa o solo Peresia, e tele naua sao faaleaganuu a Asia.
O faatufugaga ma fausaga fale a Asia, e aofia ai le Taj Mahal a Initia, le Angkor Wat a Kemupotia, le Pa Tele a Saina, ma malumalu anamua a Iapani, e lauiloa i le lalolagi atoa ma e tosina mai ai le faitau miliona o tagata asiasi i tausaga taʻitasi. O tausamiga e pei o le Indian Diwali, le Tausaga Fou Saina, ma le Japanese Cherry Blossom Festival (Hanami) e faʻaalia ai tū ma aga masani ma faʻamanatuga faʻale-aganuʻu o le konetineta.
Lu'itau o le Siosiomaga
O loʻo feagai Asia ma luʻitau tetele i le siosiomaga ona o le vave o le faʻalauteleina o pisinisi ma le tele o tagata. O mataupu e pei o le faʻaleagaina o le ea ma le vai, faʻaleagaina o vaomatua, leiloa o le tele o meaola eseese, ma aafiaga o suiga o le tau o ni popolega tetele ia. O atunuʻu e pei o Saina ma Initia o loʻo faia ni laa i le faʻatinoina o faiga faʻavae tau le siosiomaga ma le faʻafaigaluegaina o le malosiaga faʻafouina, ae o le ala i le faʻasaoina o le siosiomaga e tumau pea le umi ma le faigata.
iʻuga
O Asia o se konetineta e sili ona lelei: o le konetineta aupito tele, sili ona toʻatele tagata, ma o se tasi o konetineta e sili ona eseese aganuʻu ma faʻafanua. O lona taua faʻasolopito, alualu i luma tau tamaoaiga, ma le tamaoaiga faʻaleaganuu e avea ai ma itulagi mataʻina e faʻaauau pea ona faʻatulagaina le lalolagi. E ui i luʻitau o loʻo feagai ma ia, o le gafatia o Asia mo le tuputupu aʻe ma ona sao i le lalolagi e le gata. A o agai atu le konetineta i le lumanaʻi, o le paleni o atinaʻe ma le faʻasaoina o lona tofi mauoa aʻo taliaina le faʻaonaponei o le a taua tele mo lona faʻaauau pea ona manuia.