O le faiga tamaoaiga o le lalolagi ma lona tulaga fa'afanua

O le Faiga o le Tamaoaiga o le Lalolagi ma Lona Fa'afanua

O le faiga o le tamaoaiga o le lalolagi o se fesoʻotaʻiga tele e fesoʻotaʻi ai le gaosiga, tufatufaina atu, ma le faʻaaogaina o oloa ma auaunaga i atunuu eseese. E lē tu toʻatasi lenei fesoʻotaʻiga: e matuā aʻafia lava i tulaga faʻafanua—nofoaga, tau, punaoa faanatura, foliga o le eleele, avanoa i le sami, faitau aofaʻi o tagata, ma e oʻo lava i lamatiaga o mala. E tuʻuina atu e le faʻafanua i itulagi taʻitasi ni tulaga lelei faʻatusatusa, ae o atinaʻe faʻatekonolosi ma le lalolagi atoa e fesoʻotaʻi nei eseesega i totonu o se faiga tamaoaiga e tasi o le lalolagi. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le auala e galue ai le tamaoaiga o le lalolagi ma le auala e faʻatulaga ai e mea faʻafanua ona mamanu autu.

1. Aotelega lautele o le faiga o le tamaoaiga o le lalolagi

I se faaupuga faigofie, o le tamaoaiga o le lalolagi e aofia ai gaoioiga tau tamaoaiga i tulaga faalotoifale, faaleatunuu, faaitulagi, ma le lalolagi atoa. E fefaalagolagoma’i atunuu i fefaatauaiga faavaomalo, tupe teufaafaigaluega, tafega o tupe faavae, femalagaaiga o tagata faigaluega, ma le fesiitaiga o tekinolosi. I totonu o lenei faiga, e tele tagata autu e aofia ai: setete (e ala i faiga faavae tau tupe, tupe, ma tulafono faatonutonu), faalapotopotoga faavaomalo (lea e faatonutonuina sapalai i tuaoi eseese), faalapotopotoga tau tupe faavaomalo (faletupe, maketi tupe faavae), ma faalapotopotoga faavaomalo (le WTO, IMF, Faletupe o le Lalolagi, ma vaega fefaatauaiga eseese).

Ua suia lenei mamanu o fegalegaleaiga faavaomalo i le aluga o taimi. Ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi, o le toe faaleleia o le tamaoaiga ma le faavaeina o faalapotopotoga faavaomalo na faamalosia ai fefaatauaiga faavaomalo. I le ulufale atu i le vaitaimi o aso nei, na tulaʻi mai ai le lalolagi atoa o le gaosiga: e mafai ona gaosia vaega o se oloa i le tele o atunuu eseese, ona tuufaatasia lea i isi atunuu, ma faatau atu i le lalolagi atoa. O se taunuuga, o nofoaga o falegaosimea, uafu, nofoaga autu o felauaiga, ma aai tau alamanuia ua avea ma vaega taua o le faafanua o le tamaoaiga o le lalolagi.

2. O le matafaioi o le laufanua i le fa'atulagaina o le tulaga silisili tau tamaoaiga

E aʻafia e le tulaga faʻafanua le tamaoaiga i le itiiti ifo ma le tolu auala tetele: punaʻoa, faigofie ona maua, ma tulaga o le siosiomaga.

Muamua, punaoa faanatura. O le i ai o le suauu, kesi, malala, minerale taua (nickel, kopa, cobalt), eleele lafulemu, po o vai e tele ai i'a e fa'atulaga ai le fausaga tau tamaoaiga o se itulagi. O atunuu o le Fagaloa, mo se fa'ata'ita'iga, e matua'i a'afia lava i le maua o le suauu ma le kesi. O le tele o atunuu o le teropika e iai eleele lafulemu ma tau e talafeagai mo fa'ato'aga i le tausaga atoa e sapalai ai mea'ai po'o oloa fa'ato'aga.

FAITAU FOI  A'afiaga lelei ma a'afiaga leaga o suiga o le tau

Lua, faigofie ona maua. O atunuu e lautele o latou talafatai, uafu faalenatura, ma e latalata i auala vaa faavaomalo e faigofie ona fesootai ma maketi faavaomalo. E taugofie tau o felauaiga, e vave ona tafe atu oloa, ma e sili atu ona tauva fefaatauaiga. I se isi itu, o atunuu e leai ni auala e maua ai le sami (e le o iai ni laueleele) e masani ona feagai ma tau maualuga o felauaiga ona latou te faalagolago i atunuu tuaoi mo le mauaina o le uafu.

Tolu, tulaga ma lamatiaga o le siosiomaga. E aʻafia e le tau le gaosiga o faʻatoʻaga, maua o le vai, ma tau o le malosi (e pei o manaʻoga mo le faʻamālūlūina poʻo le faʻavevela). O lamatiaga faʻafuaseʻi e pei o mafuiʻe, lologa, afa, poʻo lāmala e mafai ona aʻafia ai faʻaiuga faʻafaigaluega ma tau o atinaʻe o atinaʻe. I se isi faaupuga, o le "faʻafanua o lamatiaga" o se faʻafanua foʻi o le tamaoaiga.

3. Nofoaga tutotonu tau tamaoaiga o le lalolagi ma a latou mamanu tufatufaina

I le tulaga fa'afanua, o nofoaga tutotonu o le tuputupu a'e o le tamaoaiga o le lalolagi e masani ona fa'aputu i itulagi o lo'o i ai le tu'ufa'atasiga o mea nei: le to'atele o tagata, le maualuga o le nonofo ai i taulaga, atina'e fa'apitoa, ma le avanoa i fefa'ataua'iga fa'ava-o-malo.

O Amerika i Matu (aemaise lava le Iunaite Setete) na fausia ai se nofoaga tutotonu tau tamaoaiga i le talafatai i sasaʻe ma sisifo, faatasi ai ma aai tetele e pei o Niu Ioka ma Los Angeles ma le nofoaga tutotonu o tekonolosi o Silicon Valley. Na atiina ae Europa i Sisifo e ala i se fesoʻotaʻiga o aai tau alamanuia ma uafu—Rotterdam ma Hamburg, faapea foi ma nofoaga tau alamanuia i Siamani ma Farani—e fesoʻotaʻi e ala i atinae malolosi i le laueleele ma le sami.

O Asia i Sasaʻe o se faʻataʻitaʻiga malosi lea o le fesoʻotaʻiga o le tulaga o le lalolagi ma le faiga faʻavae tau tamaoaiga. O Iapani, Korea i Saute, aemaise lava Saina na faʻaaogaina o latou tulaga i le talafatai, uafu tetele, ma sone tau alamanuia e avea ma nofoaga autu o gaosiga i le lalolagi atoa. E le gata i lea, na atiina ae Asia i Sautesasaʻe o se ogatotonu o fefaʻatauaʻiga ma alamanuia, aemaise lava i tafatafa o auala tau vaʻa taua e pei o le Strait of Malacca.

I le isi itu, o le tele o atunuu i Aferika ma vaega o Asia i Saute o loʻo feagai ma luʻitau e fesoʻotaʻi ma le faigofie ona maua, le faʻatapulaʻaina o atinaʻe, ma aʻafiaga o suiga o le tau. Ae ui i lea, o nei itulagi o loʻo i ai foʻi le tele o gafatia e ala i faʻamanuiaga tau tagata, punaoa minerale, ma avanoa mo le malosiaga faʻafouina.

FAITAU FOI  O le tulaga o le laufanua o Initonesia ma lona gafatia

4. Fefaʻatauaʻiga faʻava-o-malo ma auala faʻafanua taua

E faalagolago fefaʻatauaʻiga faʻalelalolagi i auala e "loka" ai le feʻaveaʻiga o oloa i se tulaga faʻafanua. O alavai ma alāvai o ni nofoaga taua e taofia ai fefaʻatauaʻiga, e pei o le Alavai o Malacca, le Alāvai o Suez, le Alāvai o Panama, ma le Alavai o Hormuz. A tutupu ni faʻalavelave i nei nofoaga—feteʻenaʻiga, faomea, malepelepe o vaʻa, poʻo ni faiga faʻatapulaʻa—o aʻafiaga e aʻafia ai tau o le malosi, tau o felauaiga, ma le mautu o sapalai i le lalolagi atoa.

E le gata i auala i le sami, e taua tele fo'i auala i le laueleele, e pei o le feso'ota'iga o nofoaafi i le va o Europa ma Europa, paipa o le eletise, ma galuega tau atina'e i le va o tuaoi. O nofoaga taua fa'afanua e mafai ona maua ai fa'amanuiaga tau tamaoaiga e ala i auaunaga tau uafu, faleteuoloa, felauaiga, ma le toe fa'atau atu i fafo.

5. Filifiliga sapalai i le lalolagi atoa: mai le laufanua o meafaitino mata i le laufanua o alamanuia

O se oloa fa'aonaponei e tasi—o se telefoni feavea'i, o se ta'avale, po'o se komepiuta—o se taunuuga lea o se filifili sapalai i le lalolagi atoa. O mea mata e pei o le lithium, nickel, kopa, ma le bauxite e maua mai i le lotoifale; o vaega eletise e gaosia i vaega fa'apisinisi fa'atekonolosi maualuga; o le fa'apotopotoga e masani ona tutotonu i itulagi e taugofie tau o galuega ma malosi le atina'e o fa'atau atu i fafo; ma o le tufatufaina atu e faia e ala i uafu tetele ma nofoaga autu o felauaiga.

O lenei mamanu e faʻaalia ai o le tulaga tau alamanuia e le gata ina fuafuaina e punaoa, ae faʻapea foi i le latalata i maketi, tulafono faatonutonu, mautu faʻapolokiki, maua o tagata faigaluega tomai, ma manaʻoga o le malosi. O le iʻuga, o nisi atunuu ua manuia le suiga mai le auina atu i fafo o mea mata i le gaosiga poʻo nofoaga tautua e faʻaaogaina ai tekinolosi, ae o isi e tumau pea le faʻalagolago i oloa autu.

6. Fa'atupuina o taulaga, 'a'ai i le lalolagi atoa, ma le lē tutusa o itulagi

O le fa'atupuina o taulaga o se vaega mamana o le tamaoaiga o le lalolagi i aso nei. O aai tetele o ni maneta mo tupe faavae, galuega, ma mea fou. I le a'oa'oga ma le fa'atinoina, o le fa'aputuga o tamaoaiga—o le fa'aputuina o alamanuia, tautua, iunivesite, ma feso'ota'iga fa'apisinisi—e fa'ateleina ai le fua o le tamaoaiga o aai. O lenei mea ua mafua ai ona tula'i mai "a'ai o le lalolagi" e avea ma nofoaga autu o tupe, fefa'ataua'iga, ma aganu'u, e pei o Lonetona, Niu Ioka, Tokyo, Shanghai, Sigapoa, ma Dubai.

Peita’i, o lenei fa’aputuga e mafua ai fo’i le lē tutusa o tulaga fa’afanua. O nofoaga i uta po’o nofoaga maotua e masani ona tuai i tulaga o atina’e ma avanoa faigaluega. I le tele o atunu’u, o le vā i le va o nofoaga i le talafatai e feso’ota’i e fefa’ataua’iga fa’ava-o-malo ma le atunu’u i totonu e sili atu ona fa’ato’aga e avea ma lu’itau i le atina’e. O lenei lē tutusa e mafua ai femalaga’iga i totonu, fa’afitauli o fale, ma suiga o le fa’aaogaina o fanua.

FAITAU FOI  Auala e fausia ai galu e tusa ai ma le tulaga o le laufanua

7. Suiga o le tau ma le suiga o le tamaoaiga o le lalolagi

O suiga o le tau o se suiga fou fa'afanua lea o lo'o fa'ateleina ai le fuafuaina o le tamaoaiga o le lalolagi. O le si'itia o le vevela, suiga o mamanu o timuga, si'itia o le sami, ma le fa'ateleina o fa'alavelave tau ogaoga o lo'o a'afia ai fa'ato'aga, faigafaiva, inisiua, felauaiga, ma le soifua maloloina lautele. O a'ai i le talafatai o lo'o avea ma nofoaga autu o fefa'ataua'iga fa'avaomalo o lo'o feagai ma le lamatiaga o lologa o tai ma galu tetele. O vaega matūtū o lo'o feagai ma le fa'afitauli o le vai lea e ono mafua ai fete'ena'iga ma femalagaa'iga.

I le taimi lava e tasi, o loʻo faagasolo se suiga agai i se tamaoaiga e maualalo le kaponi. O loʻo tauva atunuu ma kamupani e atiina ae le malosiaga faʻafouina (solar, matagi, hydro, geothermal), taʻavale eletise, ma le faʻaaogaina lelei o le malosiaga. O loʻo suia ai le tulaga o le tamaoaiga o minerale: o loʻo faʻateleina le manaʻoga mo le nickel, cobalt, copper, ma le lithium. O atunuu o loʻo i ai nei punaoa ma le gafatia e atiina ae ai alamanuia o le gaosiga ma le gaosiga o oloa e maua ai le avanoa e maua ai se tulaga taua i le tamaoaiga i le lumanaʻi.

8. Faaiuga

E lē mafai ona malamalama i le faiga o le tamaoaiga o le lalolagi e aunoa ma le tulaga fa'afanua. O le tulaga fa'afanua, le avanoa e maua i le sami, punaoa, tau, ma lamatiaga o fa'alavelave fa'afuase'i e fa'atulaga ai malosiaga ma tapula'a tau tamaoaiga o se atunu'u. I le vaitaimi o le lalolagi atoa, o nei mea fa'afanua e feso'ota'i fa'atasi e ala i fefa'ataua'iga, tupe teufaafaigaluega, ma sapalai, ma mafai ai e mea tutupu i se tasi vaega o le lalolagi ona a'afia ai tau ma sapalai i isi mea.

O le malamalama i le sootaga i le va o le tamaoaiga ma le laufanua e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai pe aisea e tulaʻi mai ai nofoaga tau alamanuia i nisi o itulagi, pe aisea e avea ai auala tau vaʻa ma auala taua, pe aisea e iai ai eseesega faaitulagi, ma pe faapefea ona toe faʻatulagaina e suiga o le tau le laufanua tau tamaoaiga o le lalolagi. I le iuga, o le luʻitau tele o le auala e pulea ai e atunuu o latou gafatia faʻafanua i se auala gafataulimaina—fausiaina o atinaʻe tetele, faʻamalosia o punaoa faaletagata, puipuia o le siosiomaga, ma ia mautinoa o loʻo faʻasalalauina tutusa faʻamanuiaga tau tamaoaiga i itulagi eseese.

Taofi faamatalaga