Talafaasolopito ma le atinaʻeina o tuaoi o setete

Talafaasolopito ma le Atinaʻeina o Tuaoi o Setete

O se tuaoi faaleatunuu o se laina—pe moni pe fa'atusa—e fa'ailoga ai le teritori tuto'atasi o se atunu'u. O le iai o tuaoi faaleatunuu e le na'o se mataupu o fa'afanua; e feso'ota'i vavalalata fo'i ma le talafa'asolopito, faiga fa'apolokiki, taua, faiga fa'ava-o-malo, fefa'ataua'iga, ma le fa'asinomaga faaleatunuu. I le talafa'asolopito atoa, o tuaoi faaleatunuu ua suia pea e tusa ai ma le malosi o le pule ma atina'e i tulafono fa'ava-o-malo. O lenei tusiga e su'esu'eina ai le auala na tula'i mai ai, atiina a'e, ma toe fa'atulagaina ai tuaoi faaleatunuu i le aluga o taimi, se'ia o'o mai i le vaitaimi fa'aonaponei.

1. Le Amataga o le Manatu o Tuaoi Fa'aitulagi

I aso anamua o le aganuʻu, o le manatu o tuaoi o teritori e leʻi faʻamatalaina manino e pei ona i ai i aso nei. O le pule a se tupu poʻo se taʻitaʻi e masani ona fuaina i le tele o lo latou faatosinaga, ae le o faʻatulagaina i luga o le faʻafanua. O teritori e masani ona avea ma "sone" e le o mautinoa, aemaise lava i vaega tuaoi. O vaitafe, mauga, vaomatua mafiafia, ma toafa e masani ona avea ma faʻailoga masani e iloa ai vaega o tagata.

I Mesopotamia, Aikupito Anamua, ma le aganuu a le Indus Valley, o tuaoi o teritori sa masani ona fesootaʻi ma nofoaga tutotonu o taulaga ma fanua faʻatoʻaga. O malo tetele e pei o Peresia, Roma, ma Saina anamua na fausia ni puipuiga—o pā, olo, ma nofoaga o leoleo—o se auala e faʻamatalaina ai le "tulaga" o le pule. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Pā Tele o Saina e le gata o se pa puipui faaletino, ae o se tuaoi faʻatusa foʻi i le va o se aganuu faʻatoʻaga ma le lalolagi steppe i matu.

Peita’i, e ui i nei taumafaiga e fa’avasega tuaoi, ae sa sili atu ona malosi tuaoi i le vaitaimi lea. A’o fa’amalosia malo, sa fa’alauteleina tuaoi; a’o fa’avaivaia, sa fa’aitiitia tuaoi. I se isi faaupuga, o tuaoi o le taunuuga lea o le malosi fa’apolokiki ma le militeri.

2. Vaitau Tutotonu: Tuaoi o ni Sone o Aafiaga

I Europa i le vaitaimi o le ogatotonu o le vaitaimi, o le faiga fa'afeudal na fa'afaigata atili ai le manatu o tuaoi. Sa vaevaeina le pule i tupu, ali'i, le ekalesia, ma 'a'ai fefa'ataua'iga. O le i'uga, e masani ona fe'avea'i tuaoi o teritori. Atonu e iai ni noataga tau lafoga a se itumalo i se tasi pule ae e maualalo fa'alelotu i le isi.

I le vaitaimi lea, o tuaoi sa pei o ni "fusi tuaoi" nai lo ni laina sa'o. O eria tuaoi sa faigofie ona fetaua'i, lea na fausia ai olo ma suia soo ai feagaiga. O fa'ata'ita'iga faapena sa i ai i vaega eseese o le lalolagi: o malo o Asia i Sautesasae, mo se fa'ata'ita'iga, na latou iloa le manatu o mandala, o li'o o faatosinaga ma se totonugalemu faapitoa o le pule e vaivai i fafo. O lenei mea na avea ai tuaoi ma fetuutuuna'i ma fa'alagolago i mafutaga fa'apolokiki ma lafoga.

FAITAU FOI  Fa'afanua o le alamanuia o turisi ma talimalo

3. O Le Vaitaimi o le Setete Fa'aonaponei: Mai Sone i Laina

Sa tutupu ni suiga tetele ina ua amata ona fa'atinoina le manatu o le setete fa'aonaponei. O se tasi o la'asaga taua i le talafaasolopito o tuaoi o setete o le Filemu o Westphalia (1648), lea e masani ona fesoota'i ma le fanau mai o le mataupu faavae o le pule silisili ese o le atunu'u ma le setete i Europa. Talu mai lena taimi, o le iloaina o setete ta'itasi e iai le pule silisili ese o teritori ua tuleia ai le mana'omia o ni tuaoi manino.

A o atiina ae le saienisi o fa'afanua (fa'afanua), folauga, ma le pulega a le malo, na amata ona tusia ni tuaoi fa'ale-atunu'u e pei o ni laina manino. Sa mana'omia e setete le mautinoa o teritori e aoina ai lafoga, fa'atonutonuina tagata, fa'atuina tulafono, ma fausia ni puipuiga. Na avea fa'afanua ma meafaigaluega fa'apolokiki: o le tusiaina o tuaoi o lona uiga o le fai mai o se teritori.

I le vaitaimi lea, na amata ona i ai se sao taua o feagaiga. Sa fuafuaina tuaoi e ala i feutagaiga ma pepa aloaia, ae le na o le faalauteleina o le militeri. E ui i lea, o le taua sa avea pea ma mea taua i le suia o le faafanua.

4. Kolone ma le Fausiaina o Tuaoi Fa'apitoa

Ina ua faakoloneina e atunuu Europa ia Asia, Aferika, Amerika, ma le Pasefika, sa masani ona mamanuina tuaoi e manaoga faakolone. I nisi o eria, sa faatuina e tagata faakolone ni tuaoi sa'o e mulimuli i faamaopoopoga faale-nofoaga, e aunoa ma le iloiloina o tulaga faaleagafesootai ma aganuu i le lotoifale. O se taunuuga, e mafai ona vaeluaina se vaega faaleatunuu e tasi i ni setete se tele, pe mafai foi ona faamalosia le tele o vaega eseese i totonu o se teritori faaupufai e tasi.

O le fausiaina o tuaoi faakolone ua i ai ni taunuuga tumau. O le tele o feteenaiga i tuaoi ma totonu o atunuu ina ua maeʻa le tutoatasi e mafua mai i le talatuu o le vaeluaina o malo faakolone. E masani ona taʻua Aferika o se faataitaiga, aua o ona tuaoi o setete i aso nei e tele lava ina mulimuli i taunuuga o konafesi ma feagaiga faakolone, nai lo le taunuuga o le fausiaina o se atunuu faalenatura. O mataupu faapena ua tutupu i itulagi eseese o Asia ma Sasaʻe Tutotonu, lea na tusia ai tuaoi e faatonutonu ai manaoga tau togafiti ma le tamaoaiga.

5. Seneturi lona 20: Taua a le Lalolagi ma Suiga Tetele i le Fa'afanua o le Lalolagi

FAITAU FOI  Tekinolosi fa'aonaponei i le fuaina o le fa'afanua

Na aumaia e le Taua Muamua ma le Taua Lona Lua a le Lalolagi ni suiga tetele i tuaoi o atunuu. Na soloia malo tetele, na tulaʻi mai ni atunuu fou, ma na fesiitaʻi atu teritori e ala i feagaiga o le filemu. Ina ua mavae le Taua Muamua a le Lalolagi, na tulaʻi mai ai le tele o atunuu fou i Europa Tutotonu ma Europa i Sasaʻe. Ina ua mavae le Taua Lona Lua a le Lalolagi, na toe tusia le faafanua o Europa, ma ulufale atu ai le lalolagi i le vaitaimi o le Cold War.

I le taimi o le Taua Malulu, sa i ai foʻi le taua faʻavae faʻavae i tuaoi o atunuʻu. O le Pa o Perelini na faʻatusalia ai le tuaoi faʻapolokiki malosi i le va o poloka i Sisifo ma Sasaʻe. I le taimi nei, o le galu o le faʻateʻaina o le pulega faʻakolone ina ua mavae le 1945 na fanau mai ai le tele o setete tutoʻatasi i Asia ma Aferika. O nei setete fou sa masani ona tausia tuaoi faʻapulega faʻakolone ina ia ʻalofia ai nisi feteʻenaʻiga, e ui lava i lea e masani ona tuʻua ai ni faʻafitauli o le faasinomaga faʻale-atunuʻu ma le tuʻufaʻatasia.

6. Atina'eina o Tulafono Fa'ava-o-malo ma le Fuafuaina o Tuaoi

A o faʻateleina fegalegaleaiga i le va o malo, e taua tele le matafaioi a tulafono faavaomalo i le faʻatonutonuina o tuaoi. O faʻalapotopotoga e pei o Malo Aufaatasi (UN) e faʻamalosia ai le foʻia o feeseeseaiga e ala i talanoaga ma faiga faʻaletulafono. O le Faʻamasinoga Faavaomalo ma le faʻamasinoga faavaomalo e masani ona faʻaaogaina e fuafua ai le puleaina o teritori o loʻo finauina.

O le fuafuaina o tuaoi faaleatunuu e masani ona aofia ai ni laasaga se tele: feutagaiga, sainia o maliega, vaevaeina o tuaoi (tusiina o laina i luga o se faafanua), ma le vaevaeina o tuaoi (tuuina o faailoga o tuaoi i luga o le eleele). E mafai ona umi lenei faagasologa ma e manaʻomia ai suʻesuʻega o le eleele, fuaina faatasi, ma maliega faatekinolosi.

I vaega o le sami, e sili atu ona lavelave tuaoi faaleatunuu. O le Feagaiga a Malo Aufaatasi i le Tulafono o le Sami (UNCLOS) ua saunia ai le faavae mo le faamatalaina o sami teritori, sone tau tamaoaiga faapitoa (EEZ), ma fata o le konetineta. O le tele o feeseeseaiga i aso nei e le o tutupu i luga o le laueleele ae i le sami, e pei ona fesootai ma faigafaiva, suauu, kesi, ma auala o vaa.

7. O Le Vaitaimi o le Lalolagi Atoa: Tuaoi Tumau, Galuega Suia

O le lalolagi atoa e faʻatupuina ai se faʻafitauli: o tuaoi o atunuʻu ua faʻamatalaina faʻaletulafono, ae o le feoaʻi o tagata, oloa, ma faʻamatalaga e faʻaalia ai tuaoi e sili atu ona "tatala" i nisi o faiga. O le Iuni a Europa, mo se faʻataʻitaʻiga, ua atiaʻe ni faiga faʻavae e faʻafaigofie ai femalagaaʻiga i tuaoi i nisi o itulagi. I le isi itu, o mataupu tau le saogalemu, femalagaaʻiga, ma feeseeseaiga ua mafua ai ona faʻamalosia e nisi atunuu o latou tuaoi i tekinolosi mataʻituina faʻaonaponei.

FAITAU FOI  Fa'afanua o le tamaoaiga ma fefa'ataua'iga a le lalolagi

O loʻo suia foʻi e tekinolosi le pulega o tuaoi. O le faʻaaogaina o satelite, GPS, drones, ma faiga faʻakomepiuta ua sili atu ai ona saʻo le mataʻituina o tuaoi. Peitaʻi, o nei alualu i luma ua mafua ai foʻi ni luʻitau fou e pei o solitulafono faʻavaomalo, faʻatauga faʻasolitulafono, ma le saogalemu i luga o le initaneti, lea e le iloa ai ni tuaoi faʻafanua.

8. Feeseesea’iga i Tuaoi ma le Taua o le Faiga Faa-Tipiloma

E ui lava ina ua mautu le fa'afanua o le lalolagi pe a fa'atusatusa i le taimi ua tuana'i, ae o lo'o tumau pea feeseesea'iga i tuaoi. O nei feeseesea'iga e mafai ona mafua mai i fa'auigaga eseese o feagaiga tuai, suiga o tulaga fa'afanua (e pei o le suia o alavai o vaitafe), po'o feeseesea'iga o tagi fa'asolopito. O le fo'ia o nei feeseesea'iga e mana'omia ai le tumau o faiga fa'ava-o-malo, fa'amaumauga fa'asolopito mautu, ma tomai fa'afesaga'i e maua ai ni fofo e aoga mo itu uma e lua.

E aʻafia foʻi e tuaoi faʻaleatunuu olaga o nuʻu tuaoi. I le tele o nofoaga, o nuʻu tuaoi e iai a latou sootaga faʻale-aiga ma aganuʻu e sili atu i tulaga faʻapolokiki. O le mea lea, e tatau i le pulega o tuaoi ona taulaʻi e le gata i le saogalemu ae faʻapea foʻi i le soifua manuia, auaunaga a le lautele, ma le galulue faʻatasi tau tamaoaiga i le va o atunuʻu.

I'uga

O le talafaasolopito ma le atinaʻeina o tuaoi faaleatunuu ua faaalia ai o tuaoi e le na o ni laina i luga o se faafanua, ae o se taunuuga o se faagasologa umi e aofia ai le pule, feeseeseaiga, pulega faakolone, le faavaeina o setete faaonaponei, ma le atinaʻeina o tulafono faavaomalo. Mai tuaoi le mautinoa muamua, ua faauigaina o ni sone o faatosinaga, ua avea nei tuaoi ma laina o le pule silisili ese e pulea e feagaiga ma faamalosia e tekinolosi.

Peita’i, o tuaoi fa’ale-atunu’u e tumau pea lona taua fa’apolokiki ma fa’aagafesootai. O le lalolagi atoa e aumaia ai ni fesoota’iga fou, ae fa’apea fo’i ma ni lu’itau fou. O le mea lea, o le malamalama i le talafaasolopito o tuaoi fa’ale-atunu’u e fesoasoani ia i tatou e iloa ai o le mautu o tuaoi e le gata ina fa’alagolago i fa’afanua, ae fa’apea fo’i i fegalegaleaiga i le va o setete, fa’amasinoga tonu fa’asolopito, ma le mafai ona galulue fa’atasi e feagai ai ma le lumana’i.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻi lenei tusiga ina ia sili atu ona taulaʻi i le talaaga o Initonesia (e pei o le talafaasolopito o tuaoi o le laueleele ma le gataifale o Initonesia, EEZ, ma feeseeseaiga i tuaoi ua mavae) pe faʻaopoopo se lisi o tusi ma faʻamatalaga.

Taofi faamatalaga