Mea e A'afia ai le Aga'i i le Matagi: O se Iloiloga Atoa
O le matagi o le fegasoloaʻiga faalava o le ea mai nofoaga e maualuga le mamafa i nofoaga e maualalo le mamafa. O lenei mea e tupu o se taunuuga o mea eseese e galulue faʻatasi i totonu o le ea o le Lalolagi. O le malamalama i mea e aʻafia ai le itu e agai i ai le matagi e taua e le gata mo le tau ma le climatology ae faʻapea foʻi mo faʻaoga eseese e pei o vaalele, folauga i le sami, ma le malosiaga faʻafouina. O lenei tusiga o le a talanoaina ai nisi o mea autu e fuafua ai le itu e agai i ai le matagi i le ea o le Lalolagi: eseesega o le mamafa o le ea, le aafiaga o Coriolis, feteʻenaʻiga o le fogaeleele, foliga o le eleele, ma le vevela.
1. Eseesega i le Mamafa o le Ea
E masani ona fealua'i le matagi mai vaega e maualuga le mamafa o le ea i vaega e maualalo le mamafa o le ea i se taumafaiga e paleni ai eseesega o le mamafa o le ea i le ea. O nei eseesega o le mamafa o le ea e masani ona mafua mai i le le tutusa o le vevela o le fogaeleele i le la. A fa'avevela le laueleele po'o le vai, e fa'alauteleina le ea i luga a'e ma fa'aitiitia le mafiafia, ma si'itia, ma fa'atupuina ai vaega e maualalo le mamafa o le ea. I se isi itu, i vaega e itiiti le vevela e maua, e tumau pea le malulu ma le mafiafia o le ea, ma fa'atupuina ai vaega e maualuga le mamafa o le ea.
O le saoasaoa ma le itu e agai i ai le matagi e fuafua e le fesuia'iga o le mamafa, o le eseesega lea o le mamafa i le va o ni nofoaga se lua eseese. O fesuia'iga malolosi o le mamafa e maua ai ni matagi malolosi ma vave. O le foliga o isobars (laina i luga o se faafanua e faaalia ai le mamafa tutusa) e mafai ona maua ai se ata manino o le eria o le a agai i ai le matagi ma le malosi e ono i ai.
2. Aafiaga o Coriolis
I le fa’aopoopoga i eseesega o le mamafa o le ea, o le feliuliua’i o le Lalolagi e a’afia ai fo’i le itu e agai i ai le matagi e ala i le mea ua ta’ua o le Coriolis effect. Ona o le feliuliua’i o le Lalolagi, o matagi e fe’avea’i mai nofoaga e maualuga le mamafa o le ea i nofoaga e maualalo le mamafa o le ea e liliu ese mai lo latou ala sa’o. I le Itulagi i Matu, e liliu ese matagi i le taumatau, ae i le Itulagi i Saute, e liliu ese i le agavale. O lenei aafiaga Coriolis e sili atu ona iloga i matagi tetele, e pei o matagi fefa’ataua’iga ma jet streams, nai lo matagi i le lotoifale.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o matagi e fealuaʻi mai se sone maualuga o le mamafa o le ea i se sone maualalo o le mamafa o le ekueta i le Itulagi i Matu o le a liliuina i le taumatau, ma faia ai matagi fefaʻatauaʻiga i matū sasaʻe. O lenei mea e faʻamatalaina ai le mafuaʻaga e masani ai ona feliuliuaʻi faiga o le tau i le ogatotonu ma le maualuga o le latitu i ni mamanu o le afa poʻo le tetee i le afa, e feliuliuaʻi i le itu taumatau poʻo le itu tauagavale, e fuafua i le itu tauagavale o le lalolagi o loʻo i ai.
3. Fete'ena'iga i luga o le fogaeleele
O le fete'ena'iga i le va o le matagi ma le fogāeleele e a'afia ai le itu ma le saoasaoa o le matagi, aemaise lava le matagi e fealua'i latalata i le eleele (e masani ona manatu i le maualuga e tusa ma le 1 km). O lenei fete'ena'iga e fa'aitiitia ai le saoasaoa o le matagi ma suia ai le itu o le matagi mai le itu e "le fa'alavelaveina" o le Coriolis pe afai o le matagi o lo'o i le ea pito i luga. O lenei mea e sili ona taua i nofoaga e eseese ituaiga o fogāeleele e pei o 'a'ai, vaomatua, ma mauga.
O le fe'ese'esea'iga e mafua ai ona aga'i sa'o atu matagi e lata ane i luga o le fogaeleele i vaega e maualalo le mamafa nai lo le ea pito i luga. O lona uiga, a amana'ia le aafiaga o Coriolis, e le gata ina fa'aseseina matagi i luga o le fogaeleele ae e aga'i atu fo'i i tafatafa o laina o le fa'asolosolo o le mamafa.
4. Fa'afanua
E iai fo'i le sao tāua o le tulaga o le eleele i le fuafuaina o le itu e agai i ai le matagi. A fetaia'i le matagi ma se fa'alavelave e pei o se mauga, maupuepue, po'o se vanu, e tatau ona fetu'una'i lona ala. E mafai e mauga ona mafua ai ona si'itia matagi ma e mafai fo'i ona faia ai matagi katabatic ma anabatic. O matagi katabatic o matagi ia e tafe ifo mai mauga i fanua maulalo, e masani lava i le po pe a matuā malulu ma mafiafia le ea i le tumutumu. O matagi anabatic o le fa'afeagai lea, lea e fealua'i ai matagi i luga o mauga i le ao pe a vevela mauga ma fa'alauteleina le ea i luga a'e ma tafe i luga.
E mafai fo'i e le foliga o le eleele ona fa'atupuina ni aafiaga e pei o le matagi fohn po'o le föhn, lea e mafanafana ma mago ai le ea e ui atu i luga o se mauga a'o alu ifo i le isi itu, ma mafua ai ona mafanafana ma mago tulaga i le itulagi.
E iai fo'i le aafiaga o le itu e agai i ai le matagi i le tulaga o le sami ma le talafatai. I nofoaga i le talafatai, e masani ona tupu matagi o le sami ma matagi o le laueleele ona o eseesega o le vevela i le va o le laueleele ma le sami. I le ao, o le laueleele mafanafana e fausia ai se vaega e maualalo le mamafa e tosina mai ai matagi mai le sami malulu (o le matagi o le sami). I le po, e tupu le mea faafeagai (o le matagi o le laueleele).
5. Vevela
O eseesega o le vevela o se mea taua fo'i e a'afia ai le itu e agai i ai le matagi. O mamanu eseese o le vevela o le lalolagi e fa'amatalaina ai sone eseese o le tau ma mamanu tuusa'o o matagi i le lalolagi. O vaega mafanafana o le ekueta e mafua ai ona si'itia le ea, ma fausia ai vaega e maualalo le mamafa o le ea, ae o vaega malulu o le pole e fausia ai vaega e maualuga le mamafa o le ea. O matagi i le lalolagi e pei o matagi fefa'ataua'iga, matagi i sisifo, ma matagi i sasa'e o se taunuuga tuusa'o lea o nei eseesega o le vevela o le lalolagi.
I le itu i le lotoifale, o eseesega o le vevela i le va o le ao ma le po, le taumafanafana ma le taumalulu, faapea foi ma eseesega o le vevela i le va o vaega eseese o le lalolagi e pei o le laueleele ma le vai, e aafia uma ai le itu e agai i ai le matagi ma le saoasaoa.
I'uga
O le malamalama i le itu e agai i ai le matagi ma mea e aʻafia ai e le gata ina taua mo le suʻesuʻeina o le tau ae mafai foi ona i ai ni aafiaga taua i le faatinoga. O eseesega i le mamafa o le ea, le aafiaga o Coriolis, le feteʻenaʻiga o le fogaeleele, foliga o le eleele, ma le vevela e fegalegaleai uma i ni auala faigata e fuafua ai pe faapefea ma o fea o le a agai i ai le matagi. O le vaʻaia o le itu e agai i ai le matagi e fesoasoani i le saʻo o le valoiaina o le tau, faʻaleleia atili o galuega i vaalele ma le pulega o le gataifale, ma le atinaʻeina lelei o punaoa o le malosiaga faʻafouina e pei o le matagi. O le iloa ma le malamalama i nei mea o le a faʻaauau pea ona avea ma vaega taua i le tele o mataupu faasaienisi ma faʻaoga faatekinolosi.