Ethnography ma Lona Sootaga ma le Fa'afanua
O le etnografia o se auala taua tele i suʻesuʻega faʻasaienisi lautele, aemaise lava le anthropology. Peitaʻi, i le aluga o taimi, ua atiaʻe e le etnografia se mafutaga vavalalata ma le geography. E suʻesuʻeina uma e i laʻua tagata, ae mai ni vaaiga e fetaui lelei: e faʻamamafa e le etnografia se malamalamaga loloto i le aganuʻu ma le olaga i aso faisoo o se vaega, ae o le geography e faʻamamafa ai le avanoa, nofoaga, nofoaga, ma fegalegaleaiga a tagata ma o latou siosiomaga faaletino ma faʻaagafesootai. A tuʻufaʻatasia, e maua ai e le etnografia ma le geography se vaaiga sili atu ona atoatoa mo le malamalama i le sosaiete: e le gata i le "o ai i latou" ma le "pe faʻapefea ona latou ola ai," ae faʻapea foʻi ma le "o fea" ma le "aisea" e atiina ae ai faiga faʻaagafesootai ma faʻaleaganuʻu i lena nofoaga.
Malamalama i le Ethnography
I se faaupuga faigofie, o le etnografi o se metotia o suʻesuʻega agavaa e faʻamoemoe e faʻamatalaina ma malamalama loloto i olaga o se vaega o tagata. E masani ona faia e le au suʻesuʻe etnografi ni galuega i le fanua i se vaitaimi, nonofo pe fegalegaleai soo ma le alalafaga o loʻo suʻesuʻeina, faia ni matauga auai, faʻatalanoaga loloto, ma faʻamaumauina faiga masani i aso uma, tulaga faatauaina, tu ma aga masani, gagana, ma faʻailoga faaleaganuu. O taunuuga o suʻesuʻega etnografi e masani lava o ni tala auiliili ma mauoa e taumafai e puʻeina le "vaʻaiga a le tagata lava ia" (emic), o lona uiga, pe faʻapefea ona malamalama le alalafaga i lona lalolagi.
O se uiga autū o le etnografia o le vavalalata lea o le tagata suʻesuʻe i le mataupu. E lē gata ina aoina e tagata suʻesuʻe faʻamatalaga ae fausia foʻi ni mafutaga, malamalama i le talaaga, ma faʻamatalaina amioga ma lona uiga autū. O le mea lea, e masani ona vaʻaia le etnografia o se taumafaiga e malamalama atoatoa ai i tagata soifua: aganuʻu, tamaoaiga, tū ma aga masani, fegalegaleaiga faʻaagafesootai, ma e oʻo lava i suiga o loʻo tutupu i totonu o le nuʻu.
Malamalama i le Fa'afanua ma le Taula'iga o Suesuega
O le geography o le saienisi lea e suʻesuʻeina ai mea o loʻo tutupu i luga o le fogaeleele, faʻalenatura ma agafesootai, faʻatasi ai ma le faʻamamafa i itu tau vateatea. E le gata i faʻafanua poʻo tulaga faʻaletino o itulagi e uiga i le geography, ae suʻesuʻeina foʻi le tufatufaina o le faitau aofaʻi, mamanu o nofoaga, femalagaiga, tamaoaiga faʻaitulagi, fegalegaleaiga a tagata ma le siosiomaga, ma eseesega i uiga o nofoaga ma avanoa. I le geography a tagata, o le popolega autu o le auala e faʻatulaga ai e tagata le avanoa ma le auala e aʻafia ai tagata e le avanoa—mai aai ma nuʻu, talafatai, mauga, i le avanoa faʻatekinolosi ua faʻateleina lona taua.
O iinei e amata ai ona aliaʻe mai le fesootaʻiga o le geography ma le ethnography. A suʻesuʻeina e le geography le avanoa ma le nofoaga, e manaʻomia ai se malamalamaga i aafiaga faaletagata i totonu o na avanoa. I se isi itu, o le ethnography, lea e suʻesuʻeina ai le aganuʻu ma le soifuaga lautele, e masani ona manaʻomia ai le auʻiliʻiliga o le vateatea e faʻamatala ai pe aisea e aliaʻe mai ai, tumau ai, pe suia ai nisi o faiga faʻaleaganuʻu.
Aiseā e Tāua ai le Ethnography ma le Geography?
E mafai ona malamalama i le sootaga i le va o le etnography ma le geography mo ni nai mafuaaga autu.
Muamua, o le aganuʻu e masani ona fusifusia i le nofoaga. O tū ma aga masani, o galuega e ola ai, o faiga faʻale-aiga, ma e oʻo lava i le gagana e matuā aʻafia lava e tulaga o le vateatea ma le siosiomaga. O nuʻu i le talafatai, mo se faʻataʻitaʻiga, e masani ona i ai le malamalama faʻalotoifale e uiga i le tau, tafega o le sami, ma vaitau, lea e faʻatulaga ai le auala latou te galulue ai ma faʻatulaga ai o latou olaga faʻaagafesootai. E mafai ai e le suʻesuʻega o aganuu ona malamalama loloto i lenei malamalama faʻalotoifale, nai lo le na o le vaʻai i ai o ni faʻamaumauga faʻamaufaʻailoga.
Lua, o le vateatea e lē na o se nofoaga, ae o se taunuuga foʻi o faiga faʻaagafesootai. I le faʻafanua faʻaonaponei, o le vateatea e malamalama i ai o se mea e faʻatulagaina e sootaga o le pule, tamaoaiga, faiga faʻavae, ma aganuʻu. E fesoasoani le suʻesuʻega o aganuu e faʻaalia ai le auala e "gaosia" ai le vateatea i le olaga i aso faisoo. Mo se faʻataʻitaʻiga, o se maketi masani e lē na o se nofoaga o fefaʻatauaʻiga, ae o se vateatea faʻaagafesootai e iai tulafono e leʻi tusia, fesoʻotaʻiga o le faʻatuatuaga, vaevaega o teritori fefaʻatauaʻiga, ma faʻailoga faʻapitoa o le faʻasinomaga. O nei mea uma e faigata ona malamalama i ai e ala i le faʻafanua na o ia, ae e mafai ona faʻamatalaina e ala i suʻesuʻega o aganuu.
Tolu, o le su'esu'ega o aganuu e aumaia ai le tulaga o le lalolagi e latalata atili i le soifuaga o tagata. E masani ona feagai le tulaga o le lalolagi ma fa'amaumauga tetele: faitauga o tagata, fa'afanua o le tufatufaina atu, ata o satelite. E taua nei fa'amaumauga, ae e le o taimi uma e taliina ai fesili e uiga i aafiaga o tagata, lagona, lagona o le saogalemu, lagona o le auai, po'o le uiga o se nofoaga. E fa'atumuina e su'esu'ega o aganuu lenei avanoa e ala i le tu'uina atu o "tala" ma aafiaga tuusa'o mai tagata o lo'o nonofo ai.
Su'esu'ega Fa'ale-Etnografia i le Agaifanua Fa'afanua: Mai le "Nofoaga" i le "Lagona o le Nofoaga"
I le fa'afanua o tagata, o le manatu o le "nofoaga" e lē na'o se tulaga i luga o se fa'afanua, ae o se avanoa e tumu i uiga. O nofoaga e iai lona taua fa'asolopito, fa'asinomaga, manatuaga fa'atasi, ma lagona. O le su'esu'ega o le etnografia o se metotia lelei mo le su'esu'eina o le "lagona o le nofoaga" o se tagata, po'o lo latou pipii atu i se nofoaga.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e lua vaega e tutusa tulaga faʻaletino e mafai ona i ai ni uiga faʻaagafesootai eseese. E mafai ona vaʻaia se vaitafe o se punaoa tau tamaoaiga, o se tuaoi faʻapulega, o se nofoaga paia, poʻo se taufaʻamataʻu foʻi o se faʻalavelave faʻafuaseʻi—e fuafua i aafiaga faʻasolopito ma talitonuga o le nuʻu. Faatasi ai ma se auala faʻale-aganuʻu, o nei eseesega o uiga e mafai ona puʻeina ma iloiloina.
Su'esu'ega o Etnografi ma Fanua Fa'aleaganuu
E iloa fo'i e le lalolagi le manatu o laufanua fa'aleaganuu, o laufanua fa'alenatura ia ua fa'atulagaina e ala i fegalegaleaiga umi i le va o tagata ma le siosiomaga. O fanua araisa ua fa'asitepuina, nofoaga masani, faiga fa'asūsū masani, po'o taulaga tuai o ni fa'ata'ita'iga uma ia o laufanua fa'aleaganuu. Ina ia malamalama i se laufanua fa'aleaganuu, e le lava le na'o le matauina o lona foliga fa'aletino; e mana'omia fo'i le malamalama i ona tulaga fa'atauaina, tulafono fa'aleaganuu, malamalama'aga fa'alotoifale, ma le auala e tausia ai e le nu'u. O iinei e a'afia ai le su'esu'ega o aganuu.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o faiga faʻasūsū masani i se itulagi e le gata i itu faʻapitoa o le tufatufaina atu o le vai, ae e masani ona fesoʻotaʻi ma fausaga faʻaagafesootai, sauniga faʻalelotu, ma auala e foʻia ai feeseeseaiga. E fesoasoani le suʻesuʻega faʻale-etnolojia e faʻaalia ai le auala e "ola" ai le laufanua i faiga faʻaagafesootai a le nuʻu, ae le na o se mea vaaia.
Suiga o le Etnografia, Fe'avea'iga, ma le Vateatea i le Aai
I totonu o taulaga, e matuā aogā tele le suʻesuʻega o le itu tau aganuu mo le malamalama i le feoaʻiga ma le olaga i aso faisoo. O aai o ni nofoaga faigata: e aofia ai eseesega o vasega faʻaagafesootai, vavaeʻesega o fale, fesoʻotaʻiga lē aloaia, ma suiga vave o le tamaoaiga. E masani ona faʻaaogaina e suʻesuʻega o le tulaga tau aganuu i taulaga le suʻesuʻega o le itu tau aganuu e mataʻituina ai aafiaga o tagata o loʻo nonofo i le taulaga: tagata femalagaaʻi, tagata faʻatau oloa i auala, tagata nonofo i nofoaga e toʻatele tagata, nuʻu femalagaaʻi, ma e oʻo lava i tagata faigaluega i le vaega lē aloaia.
E mafai fo'i ona su'esu'eina le fe'avea'i i itu tau aganuu: pe fa'apefea ona filifilia e tagata auala, 'alo'ese mai nisi o vaega, pe fa'aogaina nofoaga faitele. Mo se fa'ata'ita'iga, o se paka o le taulaga e ono avea ma nofoaga e fa'afiafia ai aiga i le ao, ae liua i se nofoaga fa'ale-tamaoaiga e le'i fa'atulafonoina i le po. O nei suiga i le galuega fa'ale-atunu'u e faigofie ona malamalama i ai e ala i le mata'ituina tu'usa'o ma fegalegaleaiga ma tagata fa'aoga—e le na'o fa'amaumauga o fuafuaga o taulaga.
Metotia ma Tomai: Nofoaga Aogā mo Fonotaga
O le sootaga i le va o le etnography ma le geography e manino foi i metotia suʻesuʻega e faʻamalosia faatasi. O nisi o auala tuʻufaʻatasi e masani ona faʻaaogaina e aofia ai:
1. Su'esu'ega o aganuu ma fa'afanua (fa'afanua): E fa'atino e le au su'esu'e le fa'afanua fa'atasi ma tagata nonofo e fa'ailoga ai nofoaga taua, nofoaga fete'ena'i, auala e feoa'i ai, po'o nofoaga e manatu e paia.
2. Mata'ituina o le auai e fa'avae i luga o le vateatea: E mata'ituina e le au su'esu'e le auala e fa'aogaina ai e tagata nofoaga faitele, le auala e tutupu ai mamanu o fegalegaleaiga i nisi o nofoaga, ma le auala e a'afia ai e le taimi le galuega a le vateatea.
3. Faatalanoaga fa'ale-nofoaga: O fa'atalanoaga e taula'i i aafiaga o le nofoaga, mo se fa'ata'ita'iga o fesili e uiga i tuaoi, lagona o le saogalemu, po'o suiga o le siosiomaga.
4. Ata fa'afanua ma fa'amatalaga o le fanua: Fa'amaumauga vaaia fa'atasi ai ma fa'amatalaga o le nofoaga e malamalama ai i suiga o laufanua i le aluga o taimi.
O le tuufaatasia o nei auala, e sili atu ona tamaoaiga ai suʻesuʻega: e mafai ona fesoʻotaʻi faʻamaumauga agavaa o etnografika i le auiliiliga o le va o nofoaga ma nofoaga.
Aogā o le Tuufaatasia o le Ethnography ma le Geography
O le tuufaatasia o le ethnography ma le geography e ofoina atu ai ni nai faamanuiaga taua. Muamua, e fausia ai se malamalamaga sili atu ona atoatoa i le sootaga i le va o le vateatea ma le aganuu. Lua, e fesoasoani i le fuafuaga faaitulagi ma le faiga faavae a le malo ia sili atu ona nofouta i manaoga o tagatanuu. E tele faiga faavae mo le fuafuaina o le vateatea e le manuia ona latou te le amanaiaina le auala moni e faaaoga ai e tagata le avanoa. Tolu, e faamalosia ai le faasaoina o aganuu ma le siosiomaga aua e mafai e faiga faavae mo le faasaoina ona amanaia le malamalama faalotoifale ma faiga masani.
Mo se faʻataʻitaʻiga, i le faʻaitiitia o faʻalavelave faʻafuaseʻi, e taua tele faʻafanua o tulaga lamatia, ae e mafai e le suʻesuʻega o aganuu ona faʻaalia pe aisea e tumau ai nuʻu i nofoaga vaivai, pe faʻapefea ona latou faʻamatalaina faʻailoga faʻalenatura, ma a latou fuafuaga faʻafetaui. O ia faʻamatalaga e mafai ona faʻaleleia atili ai le aoga o polokalame faʻalavelave faʻafuaseʻi.
I'uga
E iai le sootaga vavalalata a le etnografia ma le geography. E maua ai e le etnografia se malamalamaga loloto i le aganuʻu, aafiaga, ma uiga o se nuʻu, ae o le geography e maua ai se faʻavae e vaʻai ai pe faʻapefea ona fesootaʻi nei mea ma le vateatea, nofoaga, ma le siosiomaga. I le tele o tulaga, e le mafai ona vavaeʻeseina mataupu faʻaagafesootai mai lo latou tulaga faʻale-atunuʻu. O le mea lea, o le tuʻufaʻatasia o le etnografia ma le geography o se auala taua e faitau atili ai le soifuaga o tagata: o tagata o ni tagata faʻaleaganuʻu e nonofo i taimi uma "i le nofoaga," faʻatulagaina le vateatea, ma faʻatulagaina e lena vateatea.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fesoasoani ia te oe e faʻatulaga lenei tusiga e tusa ai ma ou manaʻoga patino—mo se faʻataʻitaʻiga, mo se galuega atofaina i le aʻoga (faʻatasi ai ma se faʻatulagaga o le folasaga–anotusi–faʻaiʻuga), mo se pepa a le kolisi (faʻatasi ai ma upusii ma se lisi o mataupu), pe ia faʻapitoa atili i faʻataʻitaʻiga o mataupu i Initonesia.