Su'esu'ega o le Fisiki o Mea Fa'aputu
O le fisiki o vaega, e masani ona ta'ua o le fisiki malosi-maualuga, o se lala o le fisiki e su'esu'eina vaega autū e fausia ai mea ma fegalegaleaiga i le va o latou. O nei vaega e aofia ai quarks, leptons, bosons, ma le tele o isi mea subatomic e fausia ai poloka faufale o le atulaulau. O lenei su'esu'ega e le gata ina maua ai ni malamalamaga loloto i lo latou fausaga ae fa'aalia ai fo'i mea lilo o le atulaulau i le tulaga aupito la'ititi e mafai ai.
O se Talafaasolopito Pupuu o le Fisiki o Mea Fa'aputu
Na amata le fisiki o vaega fa'aonaponei i le amataga o le seneturi 20 ina ua maua le eletise e J.J. Thomson i le 1897. I le afa muamua o le seneturi 20, o le mauaina o le proton ma le neutron e Ernest Rutherford ma James Chadwick na fa'aopoopoina ai se elemene taua i le malamalama i le fisiki subatomic. O lenei vaitau na sosoo ai ma le atina'eina o le teoria quantum ma le relativiti fa'apitoa, lea na suia ai manatu o saienitisi i fegalegaleaiga o vaega i le fua subatomic.
O le mauaina fa'ata'ita'i o vaega laiti e pei o neutrinos, pions, ma muons na saunia ai le ala mo se laulau sili atu ona lavelave o vaega laiti autu. Ina ua mae'a le Taua Lona Lua a le Lalolagi, o le fausiaina o mea fa'avavevave o vaega laiti e pei o le CERN i Europa ma Fermilab i le Iunaite Setete na ta'ita'ia ai ni nai sailiga autu i le fisiki o vaega laiti.
Fa'ata'ita'iga Masani o le Fisiki o Partikela
O le Fa'ata'ita'iga Masani o le a'oa'oga sili ona manuia mo le fa'amatalaina o vaega autu ma a latou fegalegaleaiga. E electroweak (tu'ufa'atasia o le electromagnetism ma le fegalegaleaiga vaivai) ma le quantum chromodynamic (fa'atasi ai ma le fegalegaleaiga malosi). I se tulaga lautele, o vaega i le Fa'ata'ita'iga Masani e vaevaeina i ni vaega autu se lua: fermions ma bosons.
Ua vaevaeina fo'i Fermions i ni vaega se lua: quarks ma leptons. O Quarks o ni vaega ia e fausia ai protons ma neutrons, ia e fausia ai fo'i ni atomic nuclei. E ono ituaiga o quarks: up, down, charm, strange, top, ma bottom. O Leptons e aofia ai electrons, muons, taus, ma a latou neutrinos ta'itasi.
O Bosons o ni vaega e fa'atautaia malosiaga fa'avae. Mo se fa'ata'ita'iga, o photons o avefe'au ia o le malosiaga eletise, o gluons o avefe'au ia o le malosiaga malosi, ma o W ma Z bosons o avefe'au ia o le malosiaga vaivai. O le Higgs boson, lea na fa'alauiloaina lona mauaina i le 2012 i le CERN, e maua ai se auala e fa'amatalaina ai le auala e maua ai e vaega fa'avae lo latou mamafa.
Fa'ata'ita'iga ma Mea e Su'e ai
O suʻesuʻega i le fisiki o vaega laiti e faʻalagolago tele i faʻataʻitaʻiga na faia i totonu o fale suʻesuʻe o le faʻavavevaveina o vaega laiti. O le CERN (le Faʻalapotopotoga Europa mo Suʻesuʻega Faʻaniukilia), faʻatasi ai ma lana faʻavavevaveina o le Large Hadron Collider (LHC), o se tasi o nofoaga autu mo lenei suʻesuʻega. O lenei faʻavavevaveina e faʻavavevaveina ai vaega laiti i saoasaoa e latalata i le saoasaoa o le malamalama ona faʻafefiloi lea o latou e fausia ai tulaga maualuga-malosi e tutusa ma le taimi na maeʻa ai le Big Bang.
O masini e iloa ai vaega o se vaega taua foi o faʻataʻitaʻiga o le fisiki o vaega, e fesoasoani e iloilo ai taunuuga o fetoʻai o vaega. Mo se faʻataʻitaʻiga, o masini e iloa ai vaega tetele e pei o le ATLAS ma le CMS i le LHC e faʻaaogaina e iloa ai vaega eseese e gaosia i fetoʻai. O nei masini e iloa ai vaega e mafai ai e le au fisiki ona faʻailoa mai vaega fou ma faiga e le o vaʻaia saʻo.
Vaega Manaia o le Lumanai: Vaega Super-Symmetry ma Vaega Pogisa
E ui ina matuā manuia le Faʻataʻitaʻiga Masani, ae e tele fesili e leʻi taliina. O se tasi o nei fesili o le i ai o le mea pogisa, lea e tusa ma le 27% o le atulaulau. E ui e mafai ona faʻamaonia le i ai o le mea pogisa e ala i ona aafiaga o le kalave, ae e leʻi iloa lava ona vaega o loʻo i totonu.
E le gata i lea, o le supersymmetry theory (SUSY) o se tasi lea o aʻoaʻoga e taumafai e faʻaopoopo i le Standard Model. Ua fautuaina e le SUSY mo vaega taʻitasi i le Standard Model, e iai se "superpartner" e maualuga atu lona mamafa. O lenei aʻoaʻoga e mafai ona maua ai se malamalamaaga i le faʻafitauli o le Higgs mass, le hierarchy, ma atonu o le dark matter.
Fa'aaogāga o le Fisiki o Partikela i le Olaga i Aso Ta'itasi
E ui o le suʻesuʻega o le fisiki o vaega laiti e foliga mai e matuā faʻateorē ma e matuā mamao ese lava mai le olaga i aso faisoo, ae ua tele sona sao i le atinaʻeina o tekinolosi tatou te faʻaaogaina i aso uma. O se tasi o faʻataʻitaʻiga o le atinaʻeina o le Upega Tafaʻilagi a le Lalolagi (WWW) i le CERN mo le faʻamoemoe e faʻasoa atu ai faʻamatalaga faʻataʻitaʻi o le fisiki o vaega laiti. O isi tekinolosi, e pei o le positron emission tomography (PET) scans i vailaʻau, e iai foʻi o latou aʻa i suʻesuʻega o le fisiki o vaega laiti.
Su'esu'ega Maualuga ma le Lumana'i
O le fisiki o vaega o se matāʻupu e faʻaauau pea ona suia ma feagai ma luʻitau mataʻina. O se tasi o luʻitau tele o le mauaina lea o se malamalamaga sili atu i le kalave i le fua faʻatatau o le kuantumu, lea e le o aofia lelei i le Faʻataʻitaʻiga Masani i le taimi nei. O le aʻoaʻoga o manoa ma le kalave o le kuantumu o ni taumafaiga se lua e tuʻufaʻatasia ai le kalave ma mataupu faʻavae o le mekanika kuantumu.
I le lumanaʻi, o le a faʻaauau pea faʻataʻitaʻiga o le fisiki o vaega laiti i le faʻamoemoe e maua ai ni vaega laiti fou ma fegalegaleaiga e mafai ona taʻitaʻia ai le au fisiki i se vaitau fou o le malamalama i le vateatea. O nei faʻataʻitaʻiga o le a faia e le gata i mea faʻavavevave tetele e pei o le LHC, ae faʻapea foʻi i isi galuega faʻataʻitaʻi eseese, e pei o faʻataʻitaʻiga o le neutrino detector i lalo o le eleele poʻo le vateatea e faʻaaogaina ai ave o le vateatea.
I'uga
O le fisiki o vaega o se suʻesuʻega e le gata ina mataʻina i le mafaufau ae taua tele foʻi mo le alualu i luma o le saienisi ma tekinolosi. Mai le malamalama i poloka faufale autu o le atulaulau i le atinaʻeina o tekinolosi e faʻaleleia atili ai le tulaga lelei o le olaga, o le faatosinaga o le fisiki o vaega e matua tele ma aʻafia ai. Faatasi ai ma tekinolosi fou faataitai ma aʻoaʻoga e faafouina pea, o le lumanai o le fisiki o vaega e tumu i folafolaga ma taimi e suia ai le lalolagi o sailiga.