Fa'amatalaga o Mea Fa'alenatura e ala i le Fisiki
E masani ona manatu i le fisiki o se mataupu e tumu i fua fa'atatau ma fuafuaga, ae o le mea moni, e matua latalata lava i le olaga i aso faisoo. Toetoe lava o mea masani uma tatou te matauina—mai le pa'ū o timuga i le fausiaina o nuanua i le mafua'aga e foliga lanumoana ai le lagi—e mafai ona malamalama i ai e ala i manatu faaletino. I le su'esu'eina o le fisiki, e le gata ina tatou taulotoina ni a'oa'oga ae tatou te atiina ae fo'i ni auala e mafaufau ai e fa'amatala ai pe aisea e galue ai le natura i le auala tatou te matauina ai. O lenei tusiga o lo'o talanoaina ai ni mea masani lauiloa fa'alenatura ma a latou fa'amatalaga faaletino pu'upu'u ae manino.
1. Aiseā e lanumoana ai le lagi?
E foliga lanumoana le lagi ona o se mea e ta'ua o le fa'asalalauina o Rayleigh. O le malamalama o le la e aofia ai ni galu eseese (lanu). A ulufale atu lena malamalama i le ea o le Lalolagi, e fetaia'i ma molekula o le ea e pei o le naitorosene ma le okesene. O nei molekula laiti e sili atu le aoga i le fa'asalalauina o le malamalama e pu'upu'u galu, e pei o le lanumoana ma le viole, nai lo le malamalama e umi galu, e pei o le mumu.
E ui o le lanu violē e salalau solo foʻi i se tulaga tele, ae e sili atu ona maaleale mata o le tagata i le lanumoana, ma o nisi malamalama violē e mitiia foʻi i le ea. O le mea lea, mai itu eseese, tatou te maua ai le tele o malamalama lanumoana e salalau solo, ma foliga lanumoana ai le lagi. I le oso aʻe o le la poʻo le goto o le la, e ui atu le malamalama i se ea mafiafia, o lea e tele atu ai malamalama lanumoana e salalau solo i fafo atu o le vaaiga, ma tuʻua ai le lanu mumu-lanu moli e sili ona taatele.
2. Nuanua: O le Ala o Lanu i le Lagi
E faia nuanua pe a fegalegaleai le susulu o le la ma mataua o le vai i le ea, mo se faataitaiga pe a uma le timu. O lenei mea e aofia ai ni faiga autu se tolu: refraction, internal reflection, ma le dispersion.
A ulufale le malamalama i totonu o se mataua vai, e toe fa'afo'isia, ona toe fa'aalia lea i totonu o le mataua, ma iu ai ina toe alu ese atu i se fa'afo'isia lona lua. Talu ai o lanu ta'itasi e iai sina eseesega o le fa'asinomaga o le fa'afo'isia, e vaevaeina le malamalama pa'epa'e i ni lanu eseese. O le i'uga, o se fa'asologa o lanu e pei ona masani ai: mumu, moli, samasama, lanumeamata, lanumoana, inigo, ma le viole. O le tulaga o se nuanua e fa'alagolago i le tulimanu i le va o le La, le tagata matau, ma le mataua vai. O le mafua'aga lea e masani ona va'aia ai nuanua pe a i tua le La o le tagata matau ma o lo'o i luma mataua timu.
3. Uila ma Faititili: Eletise ma Galu Leo
O le uila o se fa'asa'olotoga tele o le eletise i le ea. I totonu o ao afā, e feto'ai ai vaega aisa, mataua o le vai, ma tafega o le ea, ma mafua ai ona vaeluaina moli: o nisi vaega e sili atu ona lelei, o isi e sili atu ona leaga. A tele naua le eseesega o le malosiaga eletise, o le ea, lea e masani ona avea ma mea e taofia ai le eletise, e mafai ona "malepelepe" ma avea ma aveta'avale. O le taimi lea e tupu ai le uila tatou te masani ona va'aia.
O le faititili o le leo lea e maua mai i le uila. E vave tele ona fa'avevela e le uila le ea o lo'o siomia ai, ma mafua ai ona vave fa'alautele ma maua ai galu te'i. O nei galu tatou te fa'alogoina o le faititili. E masani ona tatou va'aia le uila a'o le'i fa'alogoina le faititili aua e vave tele le alu o le malamalama nai lo le leo. I le fuaina o le taimi i le va o le uila ma le leo, e mafai ona tatou fa'atatauina le mamao o se afa.
4. Galu ma Tai o le Vasa
O galu i luga o le sami e masani ona fausia e le matagi e faʻaliliuina atu le malosi i le vai. O le malosi o le matagi, o le umi foʻi lea o lona agi, ma o le lautele o le eria o le a aʻafia ai, o le tele foʻi lea o galu. Mai se vaaiga faaletino, o galu o se faʻataʻitaʻiga o se galu faʻamekanika: e sosolo le malosi i totonu o le vai (vai), aʻo vaega o le vai e naʻo le minoi i luga ma lalo pe feliuliuaʻi teisi, e le o femalagaaʻi i le mamao e pei ona masani ona mafaufauina.
A o agai atu galu i le matafaga, e faʻaitiitia le loloto o le vai, ma mafua ai ona "tosoina" le pito i lalo o le galu e le ilititai. O le iʻuga, e faʻagesegese le galu, e faʻaitiitia lona galu, ma e siʻitia lona tumutumu seʻia oʻo ina motusia. O lenei mea e faʻamatalaina ai le mafuaʻaga e ese ai le amio a galu i tai nai lo galu i tai.
5. Tai: O le toso a le Masina ma le La e ala i le kalave
O tai o ni mea e tutupu fa'avaitaimi e a'afia tele e le toso a le kalave o le Masina, ona sosoo ai lea ma le toso a le La. E toso e le Masina le vai i le itu o le Lalolagi e fa'asaga i le Masina, ma mafua ai ona "pupuna" le vai o le sami. O le mea e ofo ai, e tupu fo'i se pupuna i le isi itu ona o le tu'ufa'atasiga o le kalave ma le a'afiaga o le inertial o le faiga o le Lalolagi ma le Masina. Talu ai ona e feliuliua'i le Lalolagi, o nisi o vaega o le talafatai e o'o i ai tai maualuluga ma tai maulalo i lea taimi ma lea taimi.
E iai fo'i le sao o le la. A fa'atulaga le Masina ma le La (i le taimi o le masina fou po'o le masina atoa), e mafai ona maualuga le tai ma maulalo le tai—e ta'ua o le tai o le tautotogo. A faia e le lua se tulimanu e 90-tikeri (kuata muamua/tolu), e tupu ai se tai e sili atu le feololo.
6. Aurora: Pupuni o le Malamalama i le Lagi Polar
O aurora o ni malamalama matagofie e masani ona aliali mai i itulagi polar, e ta'ua o le aurora borealis (i matū) ma le aurora australis (i saute). E tupu lenei mea pe a o'o atu ni vaega ua molia mai le La (matagi o le la) i le Lalolagi ma fegalegaleai ma le fanua maneta o le Lalolagi. E ta'ita'ia e le fanua maneta ia vaega agai atu i itulagi polar, lea e "ulu atu" ai laina o le malosi maneta i le ea.
A feto'ai nei vaega ma atomu ma molekiu i le ea, latou te fa'aliliuina atu le malosi. Ona fa'asa'olotoina lea e atomu po'o molekiu ua fa'aosofia lenei malosi i le tulaga o le malamalama. O le lanu o le aurora e fa'alagolago i le ituaiga kesi ma le maualuga: e mafai e le okesene ona maua ai le lanumeamata po'o le mumu, ae o le nitrogen e masani ona maua ai le lanumoana po'o le violē.
7. Aiseā e Pa'ū ai Mea i Lalo?
O mea faigofie e pei o le pa'ū o se apu mai se la'au e fa'amatalaina e le malosi o le kalave. E tusa ai ma Newton, o mea uma e feto'ai le tasi ma le isi. O le Lalolagi, ona o lona tele tele, e tosina mai ai mea e lata ane, ma mafua ai ona latou agai atu i le ogatotonu o le Lalolagi. O le fa'avavevaveina ona o le kalave i luga o le fogaeleele o le Lalolagi e tusa ma le 9,8 m/s², e ui lava e mafai ona fesuisuia'i teisi e fa'atatau i le nofoaga.
I se tulaga lautele, o le kalave e faamatala ai le mafuaaga e faataamilo ai paneta i le La, le mafuaaga e faataamilo ai le Masina i le Lalolagi, ma le mafuaaga e fausia ai aniva. I se tulaga faaonaponei, na faamatala ai e Einstein le kalave o le pi'o o le vateatea-taimi, ae mo le tele o tulaga i aso taitasi, ua lava le auala a Newton.
8. Timu ma Ao: Suiga o Vaega ma le Thermodynamics
E fausia ao e ala i le faagasologa o le condensation. E liu suavai le vai i luga o le fogaeleele, e alu aʻe faatasi ma le ea mafanafana, ona malūlū lea i nofoaga maualuluga. E le mafai e le ea malulu ona taofia le tele o le ausa vai e pei o le ea mafanafana, o lea e liu suavai ai i ni mataua vai laiti po o ni tioata aisa. O nei faaputuga o mataua e foliga mai o ao.
E tupu timuga pe a fa'ateleina mataua o le vai i ao ona o feto'ai ma le so'ofa'atasi, pe suia fo'i le tulaga mai le aisa i le vai, se'ia o'o ina mamafa tele e pa'u'ū ma manumalo ai i le tete'e atu o le ea. O lenei faiga e a'afia i le malosi o le ea, le vevela, le mamafa, ma le susū—o mea uma ia e aofia i le fisiki, aemaise lava le thermodynamics ma le fluid mechanics.
Fa'ato'a
O mea fa'alenatura e foliga mai e ofoofogia e masani ona mafai ona fa'amatalaina ma le mafaufau lelei e ala i le fisiki. O le fa'asalalauina o le malamalama e fa'apupuna ai le lagi, o le fegalegaleaiga o le malamalama ma mataua o le vai e fa'atupuina ai nuanua, o le eletise i ao e fa'aosofia ai le uila, o le kalave e fa'atupuina ai le tai ma fa'apa'u'ū ai mea, a'o le fegalegaleaiga o le matagi o le la ma fanua maneta e fa'atupuina ai aurora. O le malamalama i le fisiki i tua atu o nei mea uma e mafai ai ona tatou va'ai i le natura e le gata o se laufanua, ae o se "fale su'esu'e" tele e fa'agaoioia pea e tusa ai ma nisi tulafono. O le mea lea, o le fisiki e le na'o se a'oa'oga i totonu o le potua'oga, ae o se fa'amalama i se malamalamaga loloto o le lalolagi.