Metaphysics ma le A'oa'oga o le Ola
O le Metaphysics o se lala o filosofia e fesiligia ai fesili sili ona taua e uiga i le mea moni: o le a le mea moni e iai, pe faʻapefea ona "i ai" se mea, ma le a le mea e tumau ai se mea e pei ona i ai i le aluga o taimi. E ui o saienisi faʻapitoa e pei o le fisiki, paiolo, poʻo le mafaufau e masani ona suʻesuʻeina vaega patino o le lalolagi e ala i le matauina ma faʻataʻitaʻiga, ae o le metaphysics e taumafai e alu atili: e fesiligia ai le faʻavae o mea uma e mafai ona iai—e vaʻaia ma e le vaʻaia, e faʻaletino ma e le faʻapitoa. I totonu o le metaphysics, o se tasi o talanoaga sili ona taua o le aʻoaʻoga o le olaga (le aʻoaʻoga o le "i ai" poʻo le "i ai"), o se taumafaiga faʻatulagaina e malamalama ai i le uiga o le olaga ma ona foliga eseese.
O le ā le Metafisika?
I aso ua mavae, o le faaupuga "metaphysics" e mafua mai i le igoa o le aoina o galuega a Aristotle, ia na tuu "pe a uma le fisiki" (meta ta physika). Peitai, i le aluga o taimi, ua alualu i luma le metaphysics nai lo le fisiki i lona faasologa o suesuega. O loo fesili le metaphysics: Pe o le mea moni ea e aofia ai mea, mafaufau, po o se isi lava mea? Pe moni ea le avanoa ma le taimi pe na o ni faavae mo lo tatou malamalama i le lalolagi? Pe o le mafuaaga ma le aafiaga o se fausaga moni o le mea moni pe o se masaniga o mafaufauga faaletagata?
O nei fesili e foliga mai e faigata ona malamalama i ai, ae o latou uiga e matua moni lava. O le auala tatou te vaʻai ai i tagata, amioga mama, saienisi, ma tekinolosi foi e masani ona faʻavae i nisi o talitonuga faʻaletino. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le manatu o tagata soifua ua naʻo se faʻaputuga o faiga faaletino e iai ni uiga eseese nai lo le manatu o tagata soifua e iai se itu e le o ni meafaitino, e pei o se agaga.
A'oa'oga o le Olaga: Fesili "O le a le uiga o le ola?"
O le aʻoaʻoga o le olaga (ontology) o se vaega autū o le metaphysics, e suʻesuʻeina mea o loʻo iai ma le auala e faʻatulagaina ai vaega o le "ola". O fesili autū e aofia ai: O le ā le mea moni? Mea faitino? Mafaufau? Fuainumera? Tulaga tau amio? Atua? Avanoa? Sootaga e pei o le "sili atu nai lo" poʻo le "mafuaʻaga o"?
I le talitonuga o le olaga, o le "ola" e lē na o le "vaai" pe "pa'i i ai." O le tele o mea tatou te manatu e moni e lē o iai faaletino. Mo se fa'ata'ita'iga, e lē mafai ona taofia le numera 2, ae e iai sona sao taua i le matematika ma le saienisi. E fa'apena fo'i, o tulafono o le mafaufau, le manatu o le fa'amasinotonu, po'o le fa'asinomaga patino. E taumafai le Ontology e fa'amatalaina le tulaga o le olaga o ia mea: pe o iai moni ea i latou, pe na o ni fa'avae o mafaufauga ma gagana?
Fa'ata'ita'iga Moni, Fa'aigoa Fa'apitoa, ma le Tulaga Lautele
O se tasi o finauga masani i luga o le ontology o le faafitauli o mea lautele: pe o iai moni ea ni meatotino lautele (e pei o le "mumu," "lapotopoto," "tagata")? O loo finau tagata moni e uiga i mea lautele e faapea o mea lautele e iai se olaga patino—pe o ni foliga lelei (e pei o Plato) pe o ni mea moni e iai i mea (e pei o Aristotle). I lenei manatu, o le "tagata soifua" e le na o se upu; e iai se mea moni e avea ai nisi tagata ma tagata.
I se faatusatusaga, o le nominalism e faafitia le i ai o mea lautele o ni mea moni. E tusa ai ma le au nominalists, e na o tagata taitoatasi moni lava; o le "tagata soifua" o le igoa lea tatou te tuuina atu i vaega o tagata tutusa. O lenei finauga e aafia ai le auala tatou te malamalama ai i le faasaienisi: pe ua iloa e le saienisi le fausaga moni o le mea moni, pe na o le fatuina o ni vaega talafeagai e aotele ai le aafiaga?
Mea, Uiga, ma le Faasinomaga
O le isi fesili tāua i le aʻoaʻoga o le olaga o le: o le ā e avea ai se mea ma “mea”? I le tū ma aga a Aristotle, o le mea moni e malamalama i ai o le “mea e tu na o ia,” ae o uiga, po o mea tutupu faafuaseʻi, o uiga ia e iai i se mea. O le apu (o se mea) e lanu mumu ma e suamalie le uiga. Ae pe o se mea moni ea o se mea e ese mai se faaputuga o uiga, pe na o se “afifi” o uiga?
O iinei e tulaʻi mai ai le faʻafitauli o le faasinomaga: e faʻapefea ona tumau pea se mea e tusa lava pe suia? E mafai e le apu lava e tasi ona pala ma suia le lanu. E mafai e le tagata lava e tasi ona suia lana vaʻaiga i le olaga i le aluga o taimi. O loʻo taumafai le aʻoaʻoga o le faasinomaga e faʻamatalaina le mea e "tumau ai aʻu ia te aʻu" e ui lava i suiga i le tino ma le mafaufau. O nisi aʻoaʻoga e faʻamamafa le faʻaauauina o le tino, o isi o le faʻaauauina o le manatua, ae o isi o le faʻaauauina o tala poʻo fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
Olaga ma le Faiga: E Mafai, Tatau, ma Moni
E matuā uaʻi atu le metaphysics i faiga faʻaonaponei i le faʻataʻitaʻiga: o le eseesega i le va o le mea moni, le mea e mafai, ma le mea e lē mafai. E mafai ona tatou fai atu, "Atonu e timu taeao," "E lē mafai ona i ai se tulimanu o se liʻo," poʻo le "E tatau ona i ai se māfuaʻaga mo mea uma e tutupu" (i nisi o tulaga). Ae o le ā le tulaga o lenei "avanoa"? Pe na o lo tatou lē iloa ea le avanoa, pe o i ai se "avanoa o avanoa" faʻamoemoeina?
O nisi o faifilosofia ua latou atiina ae le modal logic ma le manatu o "lalolagi e mafai ona tutupu" e faamatala ai faamatalaga e uiga i le mafai ma le manaomia. I lenei faavae, o se faamatalaga e "mafai ona tutupu" pe afai e moni i le itiiti ifo ma le tasi le lalolagi e mafai ona tutupu; e "tatau" pe afai e moni i lalolagi uma e mafai ona tutupu. Peitai, e tulaʻi mai se finauga: pe o iai moni ea ni lalolagi e mafai ona tutupu (modal realism), pe na o ni meafaigaluega faʻavae mo le faigofie o le suʻesuʻeina?
Mafaufau, Meafaitino, ma le Fausaga o le Mea Moni
O talanoaga e uiga i le olaga e aofia ai foʻi le sootaga i le va o le mafaufau ma le tino. O le talitonuga faʻalua e faʻapea o le mafaufau ma le tino o ni ituaiga eseese se lua o mea. O le talitonuga faʻaletino (poʻo le faʻaletino) e faʻapea o le mea moni o loʻo iai i se tulaga faʻavae o mea faaletino; o le mafaufau e mafai ona faʻamatalaina o ni faiga o le faiʻai. O le talitonuga faʻapitoa, i se faʻatusatusaga, e faʻaalia ai le mafaufau poʻo le malamalama o le faʻavae o le mea moni—o le mea e malamalama i ai e faʻalagolago i le poto masani poʻo fausaga o le mafaufau.
E le gata i lea, ua aliaʻe mai se vaaiga e sili atu ona "faatulagaina": o le mea moni e faʻavae i luga o sootaga poʻo fausaga, ae le o mea taʻitasi. I le ontology faʻafesoʻotaʻi, o le mea e sili ona taua e le o le "mea faitino A" ma le "mea faitino B," ae o le fesoʻotaʻiga o sootaga e faʻailoa ai na mea faitino. O lenei mafaufauga e masani ona fegalegaleai ma le fisiki faʻaonaponei, mo se faʻataʻitaʻiga i nisi faʻamatalaga o le avanoa-taimi poʻo le teoria quantum.
Metaphysics i le Olaga ma le Saienisi
E ui e masani ona manatu o se mea taumatemate, ae o le metaphysics e iai sona sootaga vavalalata ma le saienisi ma le olaga i aso faisoo. I le saienisi, e tulaʻi mai fesili taumatemate pe a tatou faʻamatalaina aʻoaʻoga: o ni "mea" pe o ni "galu" ni vaega subatomika? Pe o "pulea" ea e tulafono o le natura le lalolagi pe na o se aotelega o mamanu? I tekinolosi, o manatu e pei o le faasinomaga ma le faʻasaoina e avea ma mea taua pe a talanoaina le atamai faʻapitoa, mea moni faʻapitoa, poʻo le suia o le tino e ala i tekinolosi faafomaʻi.
E faʻaaogaina foʻi manatu faʻalemafaufau i le olaga tau amio ma le soifuaga lautele. Mo se faʻataʻitaʻiga, afai e talitonu se tasi e iai le saolotoga malosi o tagata, e masani ona latou faʻamamafaina le tiutetauave tau amio a le tagata lava ia. I se isi itu, afai latou te talitonu i le faʻamautuina o le faʻamoemoe, e ono latou faʻamamafaina atili mea tau siʻosiʻomaga ma faiga faʻaagafesootai. O le mea lea, o le faʻalemafaufau e le na o se taʻaloga o manatu, ae o se faʻavae mo le auala tatou te iloiloina ai i tatou lava, isi, ma le lalolagi.
Faaiuga: Aisea e Taua ai le A'oa'oga o le Olaga?
O le metaphysics ma le aʻoaʻoga o le olaga e fesoasoani ia i tatou e fausia ai se faʻafanua autū o le mea moni: o le a le mea o loʻo iai, pe faʻapefea ona iai, ma pe faʻapefea ona tatou malamalama i lena olaga. E aʻoaʻoina ai i tatou ia nofouta i manatu lilo i le gagana ma mafaufauga, aʻo faʻalauteleina ai foʻi le vaʻaiga o fesili e mafai ona tatou fesiligia. I le lalolagi faʻaonaponei o loʻo vave ona ola, o le metaphysics e avea o se avanoa mo le mafaufau loloto: toe iloiloina o mea tatou te manatu o le "moni," "e mafai," ma le "anoa."
I le iuga, o se aʻoaʻoga o le olaga e lē gata i le lisiina o mea o loʻo iai, ae e uiga foʻi i le malamalama i lo tatou tulaga i totonu o le mea moni. I le iloiloina o le olaga, tatou te iloiloina foʻi tapulaʻa o le malamalama, o faʻavae o le faasinomaga, ma le auala tatou te avatu ai le uiga i le poto masani. O le Metaphysics e valaʻaulia i tatou e sili atu nai lo le "faʻafefea" e fai ai ni fesili, ae ia fesili ma le lototoa e pei o le "aisea" ma le "o le a le mea o iai" i le tulaga sili ona taua.
