O le Manatu o le Faamasinotonu e tusa ai ma Plato
O le faamasinotonu o se tasi o autu sili ona tāua i filosofia faapolokiki ma amioga mama i Sisifo, ma o Plato o le tagata na faataatia le faavae mo le talanoaga masani o lenei manatu. I lana galuega tāua, Politeia (Le Malo), na fesili ai Plato e le gata i le "o le a le faamasinotonu?" ae faapea foi i le "aisea e tatau ai i tagata ona amio tonu?" ma le "e faapefea ona faatinoina le faamasinotonu i totonu o tagata taitoatasi ma totonu o le setete?" Mo Plato, o le faamasinotonu e le na o se tulafono faaletulafono po o se maliega lautele, ae o se faatulagaga moni: o se tulaga fealofani lea e faatino ai e vaega taitasi lana galuega ma le tatau. Ina ia malamalama i le manatu o Plato i le faamasinotonu, e manaomia ona tatou iloiloina lana faavae faale-agaga, ona manatu i le agaga o le tagata, ma lona manatu i le tulaga lelei atoatoa.
Talaaga o le Mafaufauga a Plato: Sailiga mo le Uiga Moni o le Faamasinotonu
O le talanoaga e uiga i le faamasinotonu i le Malo e amata i se finauga i luga o faʻamatalaga eseese. O nisi e manatu i le faamasinotonu o le "taʻu atu o le mea moni ma le totogiina o aitalafu," o isi o le "tuʻuina atu i tagata uma mea e tatau ona latou maua," ae o isi, e pei o Thrasymachus, o lē finau mai o le faamasinotonu o le "manaoga lea o ē malolosi." O Plato, e ala i le uiga o Socrates i le talanoaga, e teena ai faʻamatalaga papaʻu poʻo faʻatatau. E saili o ia e iloa le uiga moni o le faamasinotonu, e le suia e manatu, pule, poʻo agaifanua.
Mo Plato, o le lalolagi tatou te vaʻaia e masani ona faʻasesē, e naʻo se ata o se mea moni e sili atu ona maualuga le tulaga. I totonu o lenei faʻavae, e malamalama i le faʻamasinoga tonu o se mea e iai se foliga lelei atoatoa (le Foliga poʻo le Manatu o le Faʻamasinoga Tonu), lea e avea o se fua mo gaioiga a tagata ma le faʻatulagaga faʻapolokiki. O le faʻamasinoga tonu e le naʻo se oloa o le fetuutuunaʻi, ae o loʻo faʻalatalata atu i se tulaga faʻavae e faʻavae i le upu moni.
Faamasinoga Tonu i le Agaga: Fealofani Vaega e Tolu
O se tasi o sao sili a Plato o le faʻafesoʻotaʻiina lea o le faʻamasinoga tonu i le fausaga o le agaga o le tagata. Na ia vaevaeina le agaga i vaega e tolu:
1. Fua fa'atatau (logos) – o le elemene o le mafaufau e sailia ai le upumoni.
2. Agaga/lototele (thymos) – o se elemene e fesoʻotaʻi ma le mamalu, lototele, ma le naunautaiga e puipuia le tagata lava ia.
3. Tu'inanau/mana'o (epithymia) – o le elemene e tulituliloaina ai fa'afiafiaga fa'aletino, fa'aletino ma mana'oga o aso uma.
E tusa ai ma le manatu o Plato, e ta’ua se tagata ua tonu pe afai e fetaui lelei nei vaega e tolu. E tatau i le mafaufau ona ta’ita’ia, e tatau i le naunau ona lagolagoina le mafaufau (mo se fa’ata’ita’iga, i le fa’atinoina ma le mausali o fa’ai’uga lelei), ma e tatau ona pulea le naunau ina ia aua ne’i pulea. O le fa’amasinoga tonu la, e le o se mataupu autū o le "taulimaina sa’o o isi," ae o se tulaga i totonu: o se fa’atulagaga i totonu e mafai ai e se tagata ona gaoioi sa’o ma le tumau.
Na fa'atusa e Plato le fa'amasinotonu i le "fa'atinoina e vaega ta'itasi o lana galuega tatau." E le tatau ona noatia le mafaufau i le mana'o, aua afai e na'o le mana'o e ta'ita'ia ai tagata, o le a faigofie ona latou pa'u'ū i le matape'ape'a, le fa'amaoni, ma amioga e fa'aleagaina ai isi. I se isi itu, afai e ta'ita'ia e le mafaufau, e mafai e tagata ona va'ai i le mea lelei i le aotelega—ae le na'o le fiafia pu'upu'u.
Faamasinoga Tonu i le Setete: Vaevaega ma Galuega a le Vasega
Ona fa’alauteleina lea e Plato lana su’esu’ega o le agaga i le tulaga o le setete. Na ia va’aia le setete o se “agaga ua fa’alauteleina”: o fausaga i totonu o le sosaiete e atagia ai fausaga i totonu o tagata. O le mea lea, o le setete lelei atoatoa e tolu fo’i vaega autu:
1. Pule/faifilosofia – o i latou ua i ai le poto ma le tomai e malamalama ai i le lelei.
2. Leoleo/fitafita (leoleo/au fesoasoani) – o i latou o lo latou galuega o le puipuia o le setete ma faʻamalosia faʻaiʻuga a le pule.
3. Tagata gaosi oloa – faifaatoʻaga, faioloa, tufuga, ma vaega e faʻamalieina manaʻoga tau tamaoaiga.
E tupu le faamasinoga tonu i se setete pe a faatino e vaega taitasi lana matafaioi tatau: e taitai e taitai e faavae i le poto, e tausia e leoleo le saogalemu ma le faatulagaga, ma e pulea e le au gaosi oloa le tamaoaiga e aunoa ma le faamalosia o le pule faaupufai. E tulaʻi mai le le faamasinotonu pe a faia e se vasega se matafaioi e le o lana lava—mo se faataitaiga, e pulea e le au gaosi oloa le malo e le matapeapea, pe faaaoga e leoleo lo latou pule mo le manuia o le tagata lava ia.
E tāua le malamalama, mo Plato, o le vaevaeina o galuega e lē na o se mataupu o le tulaga fa’aagafesootai, ae o le fetaui o tomai ma uiga. Na ia talitonu e lē o tagata uma e iai le gafatia e ta’ita’i ma le poto. O le mea lea, o se setete lelei atoatoa e mana’omia ai se a’oa’oga ma se faiga filifilia e fa’amautinoa ai o i latou e pulea o i latou moni lava e malamalama i le lelei, ae lē na o i latou e malolosi pe lauiloa.
O le Tupu Faifilosofia ma le Manatu o le Agalelei
O le manatu lauiloa a Plato o le tupu-faifilosofia: o se taitai o ia foi o se faifilosofia. Mo ia, e na o se tasi e mafai ona malamalama i le Foliga o le Lelei e agavaa mo le taitaiga, aua o le pulega o se galuega tau amio ma le atamai. A aunoa ma le iloa o le lelei, e faigofie ona avea le pule ma meafaigaluega mo le faamalieina o le tagata lava ia po o le vaega.
Ua faamatala e Plato le malaga i le poto i le Faataoto o le Ana: o se tagata ua maileia i totonu o se ana e na o ata e vaai i ai, ma sese ai o le mea moni. O le faifilosofia o le tagata lea e sau mai le ana, vaai i le malamalama, ma malamalama i le mea moni moni. A toe foi atu i le ana e taitai, atonu e le lauiloa o ia, ae e taitai e faavae i le upumoni, ae le o le manatu o le toatele.
I le tulaga o le faamasinotonu, o le malamalama i le agalelei e taiala ai taitai e faatulaga le setete mo le manuia o le lautele, ae le o le maua vave o se tupe mama. O le faamasinotonu e le o se fetuunaiga o le pule, ae o se faatulagaga e fesoasoani i vaega uma o le setete e galulue lelei.
Faamasinoga Tonu ma Aʻoaʻoga: Fausiaina o le Uiga
Na faamamafa e Plato e le mafai ona faamalosia le faamasinoga tonu e ala i le tulafono; e tatau ona faatuina e ala i aoaoga (paideia). O aoaoga i le tulaga lelei atoatoa e le gata ina aoaoina ai tomai ae faapea foi ona mamanuina ai le agaga: faatonutonuina o lagona, atiina ae o le lototele amiotonu, ma faaleleia atili ai le mafaufau e iloa ai le lelei. O musika ma faamalositino, mo se faataitaiga, e vaaia o ni mea taua mo le faatonutonuina o lagona ma le tino, ae o le matematika ma filosofia e aoaoina ai le agaga i mafaufauga faauigaina ma le faatulagaina lelei.
I totonu o lenei faʻavae, o le faʻamasinoga tonu o le taunuuga lea o le atinaʻeina i se taimi umi. E tatau i se setete amiotonu ona faʻamautinoa o ona tagatanuu—aemaise lava taitai o le lumanaʻi—e iai uiga faʻamatua, e le faigofie ona faʻatosina, ma e le faʻapologaina e le faʻanaunauga faaletagata lava ia.
Faitioga ma le Talafeagai o le Manatu o Plato i le Faamasinotonu
E masani ona faitioina le manatu o Plato i le faamasinotonu ona o le soona fa’atulagaina o tulaga ma le tatalaina o le avanoa mo le pule fa’amalosi. Afai e na’o “nisi vaega” e manatu e agavaa mo le taitaiga, e fa’apefea ona fa’amautinoa le pule e fa’asaga i le fa’asauā? E le gata i lea, o fevaevaea’iga o vasega i totonu o le setete o Plato e foliga mai e fa’atapula’aina ai le fegalegalea’i fa’aagafesootai. O isi faitio e finau mai o le fa’ata’ita’iga a Plato e itiiti se avanoa e tu’ua ai le sa’olotoga o tagata ta’ito’atasi ma le eseesega o manatu.
Peita’i, o lo’o tumau pea le tāua o Plato i ni auala eseese. Muamua, na ia fa’amanatu mai ia i tatou o le fa’amasinoga tonu e lē na’o se mataupu o le fa’agasologa fa’aletulafono, ae fa’apea fo’i i uiga ma le fa’atulagaga i totonu. Lua, na ia fa’amamafaina le tāua o ta’ita’i atamamai ma amio mama, ae lē na’o ta’ita’i e manumalo i tauvaga lauiloa. Tolu, o le manatu o se sosaiete soifua maloloina e mana’omia ai se vaevaega manino o galuega ma se agaga o le auaunaga lautele o lo’o tumau pea o se musumusuga i talanoaga fa’aonaponei o amioga fa’apolokiki.
Fa'ato'a
Mo Plato, o le faamasinotonu o le fealofani: i totonu o le agaga ma totonu o le malo. I tagata soifua, e iai le faamasinotonu pe a pulea e le mafaufau, lagolagoina e le agaga, ma pulea lagona. I le malo, e iloa le faamasinotonu pe a faatino e vaega taitasi—o pule, o leoleo, ma tagata gaosi—a latou galuega e tusa ai ma o latou gafatia ma faasino atu i le lelei lautele. E le o vaaia le faamasinotonu o se maliega le tumau po o se meafaigaluega o manaoga malolosi, ae o se faatulagaga moni e ogatasi ma le upumoni.
I le tuʻuina o le faʻamasinoga tonu o se faʻatulagaga i totonu ma faʻaagafesootai, ua tuʻuina mai ai e Plato ia i tatou se auala e iloa ai o faʻafitauli o le le faʻamasinotonu e masani ona mafua mai i le vevesi i totonu o le agaga o le tagata: pe a pulea e le manaʻo poʻo le faʻamoemoega. O le mea lea, o le tauiviga mo le faʻamasinoga tonu e le gata i le faʻaleleia o le faiga, ae faʻapea foʻi i le atiina ae o uiga, aʻoaʻoga, ma le poto. I se lalolagi o loʻo tauivi pea ma le le tutusa ma manaʻoga feteenai, o mafaufauga a Plato o loʻo faʻaauau pea ona luʻitauina i tatou e fesili: pe ua avea le faʻamasinoga tonu ma masani a le agaga, pe na o se faʻaupuga i le lautele?