O suiga o le siʻosiʻomaga o se tasi lea o mataupu sili ona tāua o loʻo feagai ma tagata soifua i aso nei. O lenei suiga e aʻafia ai vaega eseese o le olaga i le Lalolagi, mai le tau ma le tele o meaola eseese i le soifua maloloina o tagata. O nisi nei o mea moni tāua e tatau ona iloa e uiga i suiga o le siʻosiʻomaga ma ona aafiaga.
1. Fa'ateleina o le Vevela o le Lalolagi
Talu mai le faaiuga o le seneturi lona 19, ua siitia le averesi o le vevela o le fogaeleele o le Lalolagi i le tusa ma le 1,1 tikeri Celsius. O lenei siitia e mafua ona o gaoioiga a tagata, e pei o le susunuina o suauu, faaleagaina o vaomatua, ma gaoioiga eseese tau alamanuia e gaosia ai kasa e mafua ai le vevela o le lalolagi. Ua lipotia mai e le Faalapotopotoga o le Tau o le Lalolagi (WMO) o le lima tausaga ua mavae o tausaga sili ona mafanafana i le talafaasolopito o faamaumauga o le vevela o le lalolagi.
2. Fa'ateleina o le Fa'aputuga o Kasa Fa'avevela
O loʻo faʻateleina le aofaʻi o kasa e faʻavevela ai le ea o le Lalolagi e pei o le carbon dioxide (CO2), methane (CH4), ma le nitrous oxide (N2O). Talu mai le vaitaimi aʻo leʻi iai ni pisinisi, ua faʻateleina le aofaʻi o le CO2 i le ea i le silia ma le 40%. E tusa ai ma faʻamaumauga mai le Mauna Loa Observatory, i le 2020, na oʻo atu le aofaʻi o le CO2 i le silia ma le 410 vaega i le miliona (ppm), e matua maualuga atu nai lo le tulaga aʻo leʻi iai ni pisinisi e tusa ma le 280 ppm.
3. Liusuavai o le Aisa i Polo ma Aisa
Ua mafua ona o suiga o le tau le liusuavai tele o le aisa i le Arctic ma le Antarctic, faapea foi ma aisa i le lalolagi atoa. Ua faaalia i suesuega o loo manifinifi pea le aisa o le Vasa Arctic, i le averesi, ma o loo faateleina le vaega o le aisa o loo liusuavai i taumafanafana taitasi. O lenei liusuavai e fesoasoani i le siitia o le maualuga o le sami, lea e lamatia ai nofoaga i le talafatai ma motu laiti.
4. Si'itia o le Vasa
O le si'itia o le sami o se tasi lea o aafiaga tuusa'o o le fa'avevela o le lalolagi. Talu mai le 1900, ua si'itia le maualuga o le sami i le lalolagi atoa i le tusa ma le 20 cm. O lenei si'itia e mafua mai i le liusuavai o aisa ma aisa i pole ma le fa'alauteleina o vai o le sami ona o le si'itia o le vevela. Afai e fa'aauau pea lenei aga, o le a feagai le tele o aai i le talafatai, delta o vaitafe, ma motu laiti ma se lamatiaga tele o lologa.
5. Suiga i Faiga o le Tau
O loʻo aʻafia foʻi e le faʻavevela o le lalolagi ni mamanu o le tau i le lalolagi atoa. O mea mataʻutia o le tau e pei o galu vevela, afa, ma timuga mamafa ua faʻateleina ma ogaoga. O nei suiga e aʻafia ai siʻosiʻomaga faʻalenatura ma atinaʻe o tagata, ma faʻateleina ai le lamatiaga o faʻalavelave faʻalenatura e pei o lologa, sologa o le eleele, ma afi o le vaomatua.
6. Fa'a'asu o le Vasa
E mitiia e le sami le tusa ma le 30% o le CO2 e gaosia e tagata. O lenei faiga e mafua ai le fa'a'aisa o le sami, lea e lamatia ai le si'osi'omaga o le sami ma le tele o meaola eseese. O le fa'ateleina o le 'a'asa o le sami e fa'aleagaina ai 'amu ma isi meaola o le sami e iai atigi o le calcium carbonate, e pei o mollusks ma nisi ituaiga o plankton.
7. Leiloa o le Eseesega o Meaola
O suiga i le siosiomaga, e aofia ai le suiga o le tau ma le faʻaleagaina o nofoaga, o loʻo mafua ai le faʻaitiitia o le tele o ituaiga o meaola eseese. O le tele o ituaiga o manu ma laʻau o loʻo lamatia i le faʻaumatia ona o suiga i le vevela, mamanu o le tau, ma le leiloa o nofoaga masani. E tusa ai ma se lipoti a le WWF, o le faitau aofaʻi o manu feʻai i le lalolagi ua faʻaitiitia pe tusa ma le 68% talu mai le 1970.
8. Fa'aleagaina o Vaomatua ma le Fa'aleagaina o Vaomatua
E taua tele le sao o vaomatua i le mitiia o le CO2 ma le tausia o le paleni o le tau. Peitaʻi, o loʻo tutupu le faʻaleagaina o vaomatua ma le faʻaleagaina o vaomatua i le tele o vaega o le lalolagi, aemaise lava i vaomatua e pei o le Amasone. I tausaga taʻitasi, e miliona eka o vaomatua e leiloa ona o le faʻasolitulafono o le laʻau, liua o fanua mo faʻatoʻaga, ma le atinaʻeina o atinaʻe tetele. O lenei leiloa o vaomatua e le gata ina fesoasoani i le faʻasaʻolotoina o kasa faʻavevela ae faʻamataʻuina ai foʻi le tele o meaola ma le soifua manuia o nuʻu.
9. Fa'aleagaina o le Ea ma le Soifua Maloloina o Tagata
O le fa'aleagaina o le ea o se fa'afitauli matuia i le siosiomaga e a'afia ai le soifua maloloina o tagata. O le fa'aleagaina o le ea mai ta'avale, pisinisi, ma le mu o suau'u fa'asaina e maua ai mea fa'aleagaina e pei o mea laiti (PM2.5), nitrogen dioxide (NO2), ma le ozone i le eleele. O nei mea fa'aleagaina e mafai ona mafua ai fa'afitauli eseese i le soifua maloloina, e aofia ai fa'ama'i o le manava ma le fatu, ma le kanesa. E tusa ai ma le WHO, o le fa'aleagaina o le ea e mafua ai le tusa ma le 7 miliona maliu vave i tausaga ta'itasi.
10. Pulega o Otaota ma le Fa'aleagaina o Palasitika
O le tele o le gaosiga ma le faʻaaogaina o palasitika ua iʻu ai i se faʻafitauli matuia o le faʻaleagaina o palasitika. O palasitika e le pala e vave ona faʻaputu i le siosiomaga, ma faʻaleagaina ai le sami, vaitafe, ma le eleele. O nei otaota palasitika e lamatia ai meaola o le sami ma ulufale atu i le filifili o meaʻai, ma iu ai ina lamatia ai le soifua maloloina o tagata. O le le pulea lelei o otaota e iʻu ai foi i le faʻaleagaina o le eleele ma le vai, ma aʻafia ai le siosiomaga ma le soifua maloloina lautele.
11. Saogalemu o Mea'ai ma Fa'ato'aga
O suiga o le tau e aʻafia ai le saogalemu o meaʻai ma faʻatoʻaga i le lalolagi atoa. O suiga o le tau, le siʻitia o le vevela, ma faʻalavelave tau leaga e faʻalavelaveina ai le gaosiga o faʻatoʻaga, faʻaitiitia ai le seleselega, ma faʻateleina ai le lamatiaga o le toilalo o faʻatoʻaga. E le gata i lea, o suiga o le tau e aʻafia ai le salalau o manu faʻalafua ma faʻamaʻi o laʻau, ma faʻaopoopo atu ai i luʻitau o loʻo feagai ma faifaʻatoʻaga. O le saogalemu o meaʻai o se mataupu taua tele, aemaise lava mo atunuʻu e faʻalagolago tele i faʻatoʻaga.
12. Le Matafaioi a le Malosiaga Fa'afouina
Ina ia faʻaitiitia aafiaga leaga o suiga i le siosiomaga, e taua tele le fesuiaʻi i punaoa o malosiaga faʻafouina. O punaoa o malosiaga faʻafouina e pei o le la, matagi, ma le eletise mai le vai e ofoina atu ni isi auala mama ma gafataulimaina e sui ai suauʻu faʻasaina. O le faʻaaogaina o le malosiaga faʻafouina e le gata ina faʻaitiitia ai le faʻasaʻolotoina o kasa faʻavevela ae fesoasoani foʻi e faʻaitiitia ai le faʻalagolago i punaoa faanatura e gata.
13. Taumafaiga mo le Fa'aitiitia ma le Fetuuna'i
Ina ia foia luitau o suiga o le siosiomaga, e taua tele taumafaiga e faʻaitiitia ai le siosiomaga ma le fetuʻunaʻi. O le faʻaitiitia o le siosiomaga e faʻatatau i le faʻaitiitia o le faʻasaʻolotoina o kasa faʻavevela ma faʻagesegese ai le saoasaoa o suiga o le tau. O fuafuaga e faʻaitiitia ai le siosiomaga e aofia ai le faʻaitiitia o le faʻaaogaina o suauʻu faʻasaina, faʻasaoina o vaomatua, ma le faʻateleina o le faʻaaogaina lelei o le malosi. O le fetuʻunaʻi, i le isi itu, e taulaʻi i le fetuʻunaʻi i suiga e le mafai ona ʻalofia o le siosiomaga. E aofia ai le fausiaina o atinaʻe tetele e teteʻe atu i mea mataʻutia o le tau, pulea lelei o punaʻoa vai, ma le atinaʻeina o faʻatoʻaga gafataulimaina.
14. O le Matafaioi a Tagata Taitoatasi ma Nuu
I le fa’aopoopoga i taumafaiga a le malo ma pisinisi, e taua tele le sao o tagata ta’ito’atasi ma nu’u i le fa’afetaia’ia o suiga i le si’osi’omaga. E mafai e tagata uma ona sao i le fa’aitiitia o latou tulagavae kaponi, lagolagoina o faiga fa’avae tau si’osi’omaga, ma le fa’alauiloaina o mataupu tau si’osi’omaga. O gaioiga fa’atasi a le nu’u e mafai ona i ai se aafiaga tele i taumafaiga e puipuia ai le si’osi’omaga.
I'uga
O suiga o le siosiomaga o se mataupu faigata e aʻafia ai le tele o vaega o le olaga i le Lalolagi. O le siʻitia o le vevela o le lalolagi, le liusuavai o le aisa, le siʻitia o le sami, ma le leiloa o le tele o meaola eseese o nisi ia o aafiaga o lenei suiga. O le foia o nei luʻitau e manaʻomia ai taumafaiga atoatoa e faʻaitiitia ai ma fetuʻunaʻi ai, faʻatasi ai ma le auai malosi o vaega uma o le sosaiete. Faatasi ai ma fuafuaga saʻo, e mafai ona tatou faʻaitiitia ai aafiaga leaga o suiga o le siosiomaga ma fausia ai se lumanaʻi e sili atu ona gafataulimaina mo tupulaga o le lumanaʻi.