O le fausaga ma le fausaga o meaola o le amphibians
O amphibians o se vaega tulaga ese o manu e iai ponaivi ona o lo latou gafatia e ola i siosiomaga i le vai ma le laueleele. O le mea lea ua ta'ua ai i latou o le "amphibian," o lona uiga o le "ola faalua." O le upu Peretania "amphibian" e sau mai le upu Eleni "amphibios," o lona uiga o le "ola faalua." O lenei fetuunaiga e mana'omia ai ni fetuunaiga mata'ina i le morphology ma le anatomical. O lenei tusiga o le a su'esu'eina ai le morphology ma le anatomy o amphibians, e aofia ai uiga faaletino, faiga o totoga, ma fetuunaiga e mafai ai ona latou ola i siosiomaga uma e lua.
O le fausaga o meaola o le sami
O le morphology o le suʻesuʻega lea o foliga ma fausaga o meaola. E tele ituaiga ma fausaga o amphibians e faʻatatau i le ituaiga, ae o nisi o uiga masani e mafai ona maua i le tele o amphibians.
Foliga o le tino
E tolu vaega autū o Amphibians: rana ma toads (ogā'au Anura), salamanders ma tritons (ogā'au Caudata), ma caecilians (ogā'au Gymnophiona). O rana ma toads e masani ona pupuu ma malolosi o latou tino ma vae uumi ma malolosi i tua mo le osooso. O Salamanders e umi atu ma manifinifi o latou tino ma vae pupuu, ma foliga mai e pei o mo'o. O Caecilians o amphibians e leai ni vae ma tino uumi ma lapotopoto, e foliga mai o anufe tetele po'o tuna.
Pa'u
E taua tele le pa'u o manu fe'ai mo le tausia o le susu ma le mānava. E le pei o manu fe'ai, e susu le pa'u o manu fe'ai ma e iai ni mucus glands e gaosia ai le mucus. E fesoasoani lenei mucus e fa'asusu ai le pa'u, lea e taua tele mo le mānava o le pa'u. O nisi ituaiga o meaola e iai fo'i ni glands oona i o latou pa'u, lea e mafai ona fa'asa'olotoina ai ni mea oona e fai ma puipuiga mai manu fe'ai.
E matuā faigofie ona ulufale atu i ai le pa'u o manu fe'ai, ma e mafai ai ona latou mitiia sa'o le vai ma le okesene e ala atu i ai. E taua tele lenei mea i siosiomaga i le vai ma e sili ona aoga i luga o le laueleele, aemaise lava i tulaga susū ma le susu.
Vae ma Matiu'u
O rana ma toads e uumi ma malolosi o latou vae i tua e mafai ai ona latou osooso i mamao. E iai fo'i o latou vae e fai i upega, lea e faigofie ai ona latou aau i le vai. O Salamanders e pupuu vae ma tamatamaivae e faigofie ai ona latou totolo i luga o le eleele ma aau. Ae o Caecilians, i le isi itu, e leai ni o latou vae ma e iai o latou tino malosi e totolo ai i le eleele po'o otaota o le vaomatua.
Anatomi o Manu Fe'ai
O le Anatomy o le suʻesuʻega lea o le fausaga i totonu o meaola. O le anatomy o amphibians e faʻaalia ai ni fetuʻunaʻiga mataʻina i le olaga i siosiomaga i le vai ma le laueleele.
Faiga o le Manava
E eseese faiga mānava o meaola o le amphibian, e aofia ai le mānava e ala i mama, paʻu, ma i nisi tulaga, fuāʻau.
– Mama: E faigofie lava mama o amphibian pe a faatusatusa i mama o mammals. E aofia ai taga po o lobes e galulue e taofi ai le ea. O le manava i mama e masani ona faia e ala i le foloina o le ea, o se faiga e ta'ua o le "buccal pump."
– Pa'u: E pei ona ta'ua, e taua tele le sao o le pa'u i le mānava. E mafai e le tele o amphibians ona fesuia'i kasa sa'o lava e ala i o latou pa'u. E taua tele lenei mea pe a i totonu o le vai, lea e mafai ona mitiia sa'o ai le okesene mai le siosiomaga o lo'o siomia ai.
– Fuā'au: E masani ona maua fuā'au i le tulaga o le pepe o amphibians, e pei o tama'i rana. Latou te fa'atagaina i latou e manava i lalo o le vai. A latou liua i lo latou foliga matutua i se faiga e ta'ua o le metamorphosis, e masani ona mou atu fuā'au ma suia i mama.
Faiga o le Tafe o le Toto
E vaevaeina le faiga o le tafe toto o le amphibian i ni ituaiga se lua i le taimi o lona olaga: le faiga o le tafe toto faalua ma le faiga o le tafe toto e tasi.
– Faiga Fa'alua o le Tafega o le Toto: O manu matutua e iai le fatu e tolu ona potu e aofia ai le atria e lua ma le ventricle e tasi. O lenei faiga fa'alua o le ta'fega o le toto e mafai ai ona auina atu le toto i mama mo le fa'aolaolaina o le okesene ona toe fa'afo'i lea i le fatu a'o le'i tufatufaina atu i le tino atoa.
– Faiga Tasi o le Tafega o le Toto: I anufe ma nisi salamander i le vai, o le tafe toto e tupu tele lava e ala i fuā'au ma le tasi le tafega.
Faiga fa'a'ai
E tutusa lava le faiga o meaʻai a amphibians ma le faiga o isi vertebrates ae e iai ni fetuunaiga patino mo a latou meaʻai eseese.
– Gutu ma Nifo: O le tele o amphibians e iai nifo i o latou auvae pito i luga e fesoasoani ia i latou e pu'e ma taofi ai manu. O se laulaufaiva pipi'i ma fa'aloloa e aoga mo le pu'eina o iniseti ma isi manu laiti.
– Manava ma Ga'au: O le manava o le nofoaga muamua lea e fa'agasolo ai le fa'agase o mea'ai, fa'atasi ai ma enzymes ma acids e fa'aleagaina ai mea'ai. E mitiia e ga'au mea'ai, ma e eseese lo latou umi ma le faigata e fa'atatau i mea'ai fa'apitoa a le ituaiga meaola.
Faiga o Neura ma Lagona
O le faiga o neula o le amphibian e aofia ai le faiʻai, le uaea o le tuasivi, ma neula pito i tua. E vaevaeina le faiʻai i vaega autu e lima: le telencephalon, diencephalon, midbrain, metencephalon, ma le myelencephalon. E ui lava e faigofie o latou faiʻai pe a faʻatusatusa i mammals, ae o loʻo ia i latou lagona ua matuaʻi atinaʻe e ola ai i lo latou siosiomaga.
– Va'ai: O mata o amphibian e masani ona lapopo'a ma iloga, e maua ai se va'ai lelei i tulaga e le malamalama tele. O se membrane nictitating, po'o le laumata lona tolu, e puipuia ai o latou mata pe a i lalo o le vai.
– Faalogo: O amphibians e iai le taliga ogatotonu ma le ponaivi taliga e tasi, e ta'ua o le "columella," lea e galue e fa'ata'ita'i le leo mai le ea i le taliga i totonu. E masani ona iai se membrane tympanic vaaia i rana i tua o latou mata, lea e galue e pei o se talipalau taliga.
– Isi Lagona: E iai fo'i i'a se faiga o laina fa'alava (e pei o i'a) e fesoasoani ia i latou e iloa ai gaioiga ma tetete i le vai. O le totoga o Jacobson i le taualuga o latou gutu e fesoasoani ia i latou e iloa ai vaila'au i lo latou siosiomaga.
Fetuunaiga i le Siosiomaga
O se tasi o uiga sili ona iloga o amphibians o lo latou gafatia e fetuutuunai i le tele o siosiomaga eseese. O nisi o fetuunaiga autu e aofia ai:
– Metamorphosis: O le taamilosaga o le olaga o amphibians e masani ona aofia ai le metamorphosis mai se anufe i le vai e iai ni fuāmoa i se tagata matua i le eleele e iai ni mama. O le tulaga o le anufe e mafai ai ona latou ola i siosiomaga i le vai, ae o le tulaga o le tagata matua e mafai ai ona latou suʻesuʻeina le laueleele.
– Puipuiga Fa'akemikolo: O le tele o amphibians e iai o latou glands pa'u e mafai ona fa'asa'olotoina ai mea oona e puipuia ai i latou lava mai manu fe'ai.
– Lanu Fa'a'ofuofu ma le Lanu Aposematic: O nisi ituaiga e iai le gafatia e sui ai lanu e lafi ai mai manu fe'ai (camouflage), ae o isi e iai lanu susulu e lapata'ia ai manu fe'ai i mea oona po'o le iai o isi puipuiga (lanu aposematic).
I'uga
O amphibians o se vaega mataʻina o manu e iai ni fetuutuunaʻiga mataʻina i le morphology ma le anatomical e mafai ai ona latou ola i siosiomaga i le vai ma le eleele. Mai le paʻu e mafai ona susū e mafai ai ona manava ma mitiia le vai i se faiga faʻalua o le tafe toto e lagolagoina ai le fesuiaʻiga lelei o le kesi, o amphibians e faʻaalia ai le tele o eseesega i le fausaga ma le galuega. O le malamalama atili i lo latou morphology ma le anatomical e le gata ina maua ai ni malamalamaaga i le evolusione ma le fetuutuunaʻi ae e taua tele foi mo taumafaiga faʻasao, aua o le tele o ituaiga amphibian o loʻo lamatia i le taimi nei e suiga o le siosiomaga ma gaoioiga a tagata.