Pendahuluan
O le fa'asalalauga eletise maneta o le malosiaga lea e fa'asalalauina ma fa'asalalauina i le vateatea i foliga o galu. O le fusi o le eletise e aofia ai ituaiga eseese o fa'asalalauga, mai galu leitio uumi e o'o atu i ave gamma pupuu. E ui o le fa'asalalauga eletise e tele ona fa'aoga, e pei o feso'ota'iga, vaila'au, ma pisinisi, ae e iai fo'i ni lamatiaga e ono tula'i mai e mana'omia le gauai atu i ai. O lenei tusiga o le a talanoaina ai lamatiaga eseese e feso'ota'i ma le a'afia i fa'asalalauga eletise, aemaise lava mai punaoa na faia e tagata, ma auala e fa'aitiitia ai nei lamatiaga.
Itūaiga o Fa'asalalauga Eletise ma o Latou Lamatiaga
E mafai ona vaevaeina le fa'asalalauga eletise i ni vaega tetele se lua: fa'asalalauga fa'aionizing ma fa'asalalauga e le o ni fa'asalalauga. E lava le malosi o le fa'asalalauga fa'aionizing e fa'aionizing ai atoms ma molecules, ae e le lava le malosi o le fa'asalalauga e le o ni fa'asalalauga.
Fa'avevela Fa'aionisa
O le fa'avevela fa'aionisa e aofia ai ave-X, ave gamma, ma vaega subatomika e gaosia e tali atu i le fa'aniukilia. O lenei fa'avevela e mafai ona mafua ai ni fa'aleagaina matuia i le tino o le tagata, e aofia ai fesuia'iga o le DNA ma le kanesa.
- X-rayE fa'aaogaina lautele ave-X i le matata fa'afoma'i mo le faia o ata fa'amaonia. E ui i o latou aogā tele, o le tele o le fa'aalia i ave-X e mafai ona fa'aleagaina ai sela o le tino ma fa'ateleina ai le lamatiaga o le kanesa. O le mea lea, o togafitiga fa'afoma'i e aofia ai ave-X e tatau ona faia ma le fa'aeteete ma pe a matua mana'omia lava.
- Ave o le gammaE matuā maualuga lava le malosi o ave gamma ma e mafai ona ati i toetoe lava o soʻo se mea. E maua mai i ni tali atu faaniukilia ma le pala o le radioactive. O le maualuga o le aʻafia o ave gamma e mafai ona mafua ai le faaleagaina o sela, faaleagaina o aano, ma le faateleina o le lamatiaga o le kanesa. I pisinisi, e faaaogaina ave gamma mo le faamamaina o masini faafomai ma mea e fai ai suega, ae e tatau ona matua pulea lelei lo latou faaaogaina e puipuia ai tagata faigaluega ma tagata lautele.
- Fa'asalalauga Fa'aniukiliaO le a'afia i le radiation mai mea radioactive, e pei o mea e tutupu i fa'alavelave fa'aniukilia (e pei o Chernobyl ma Fukushima), e mafai ona mafua ai ni a'afiaga matuia i le soifua maloloina. E aofia ai le ma'i fa'afuase'i o le radiation, kanesa, ma a'afiaga tau kenera i fanau.
Fa'asalalauga e lē fa'aionisa
O le fa'asalalauga e le o ni fa'aionisa e aofia ai galu leitio, maikoloveve, infrared, ma le malamalama ultraviolet. E ui o nei fa'asalalauga e leai se malosi e fa'aionisa ai atomu, ae o nisi ituaiga o fa'asalalauga e le o ni fa'aionisa e mafai lava ona afaina ai le soifua maloloina.
- Leitio ma Galu MaikoloveveE fa'aaogaina peau leitio ma maikoloveve i feso'ota'iga uaealesi, e pei o telefoni feavea'i, Wi-Fi, ma fa'asalalauga leitio. E ui ina maualalo le malosi, o le umi o le a'afia i lenei fa'asalalauga ua laga ai popolega e uiga i a'afiaga tau soifua maloloina, e aofia ai le ono fesoota'i ma le kanesa o le fai'ai. O nisi su'esu'ega ua fautua mai ai le fa'ateleina o le lamatiaga o tumo o le fai'ai i tagata e fa'aaogaina tele telefoni feavea'i, e ui o lo'o finauina pea taunuuga ma e mana'omia nisi su'esu'ega.
- InfraredO le ave o le infrared e masani ona iloa o le vevela. O le tele o le aʻafia i le infrared, e pei o nisi o galuega tau alamanuia, e mafai ona mafua ai le mu ma le faaleagaina o aano o le tino. Peitaʻi, o lamatiaga tau soifua maloloina mai le aʻafia i le infrared i aso faisoo e masani lava ona maualalo.
- Ultraviolet (UV)O le ave o le ultraviolet mai le la o se tasi lea o mafuaʻaga autū o le kanesa o le paʻu, e aofia ai le melanoma, basal cell carcinoma, ma le squamous cell carcinoma. E mafai foʻi e le UV ona faʻaleagaina ai mata, e pei o le cataracts, ma le vave matua o le paʻu. O le tele o le faʻaalia i punaoa UV faʻapitoa, e pei o tanning beds, e faʻateleina ai foʻi le lamatiaga o le kanesa o le paʻu.
A'afiaga mo se Taimi Umi ma A'afiaga Mata'utia
E mafai ona fa'avasegaina lamatiaga o le fa'asalalauga eletise e fa'avae i luga o aafiaga ogaoga ma aafiaga uumi.
- Aafiaga i se Taimi Umi:
- KankerO le fa'aalia soo i le radiation fa'aionizing, e pei o X-ray ma gamma rays, e mafai ona mafua ai le kanesa. E o'o lava i le radiation e le o ni ionizing, e pei o microwaves ma UV, ua feso'ota'i ma nisi o lamatiaga o le kanesa.
- Fa'aleagaina o le DNAE mafai e le ionizing radiation ona faʻaleagaina le DNA, lea e mafai ona oʻo atu ai i fesuiaʻiga o kenera ma faʻateleina ai le lamatiaga o le kanesa ma faʻamaʻi kenera i fanau.
- Fa'ama'i cardiovascularE tele suʻesuʻega o loʻo fautua mai ai o le aʻafia i le ionizing radiation e ono faʻateleina ai le lamatiaga o faʻamaʻi fatu, e ui o loʻo suʻesuʻeina pea auala tonu e mafua ai.
- Aafiaga Fa'afuase'i:
- Ma'i Fa'afuase'i ona o le RadiationO le tele o le a'afiaga i le radiation ionizing i se taimi puupuu e mafai ona mafua ai le ma'i tigaina o le radiation, o fa'ailoga e aofia ai le niniva, pua'i, manava tata, ma le fa'aleagaina o totoga. O lenei tulaga e mafai ona oti ai pe a leai se togafitiga talafeagai.
- Mu ma Fa'aleagaina o Aano o le TinoO le a'afia i ave malolosi e lē o ni ionizing, e pei o microwave ma infrared, e mafai ona mafua ai mu ma faaleagaina ai aano o manu.
Puipuiga ma le Puipuiga
Ina ia faʻaitiitia le lamatiaga o faʻalavelave mai le faʻavevela eletise, e tele laasaga e mafai ona faia:
- Tapula'a Fa'aalia: O malo ma ofisa faatonutonu tau soifua maloloina e faatulaga ni tapulaa saogalemu mo le aafia i le radiation electromagnetic. Mo se faataitaiga, o le Faalapotopotoga o le Soifua Maloloina o le Lalolagi (WHO) ma le Komisi Faavaomalo i le Puipuiga o le Radiation e le o ni Ionizing (ICNIRP) ua faatuina ni taiala mo le aafia i le radiation e le o ni ionizing.
- Faaaogāina o Meafaigaluega Puipui:
- Puipui X-rayI togafitiga faafoma'i e fa'aaogaina ai ave-X, e ono fa'aaoga e foma'i ma gasegase ni 'ie ufiufi u'amea ma le puipuiga o le ua e puipuia ai le tino mai le fa'avevela o le ea.
- Puipuiga o Mata mai le UV: E mafai e matatioata la e iai le puipuiga mai le UV ona puipuia mata mai le faaleagaina e mafua mai i le ave o le ultraviolet.
- Faiga Saogalemu o GaluegaE tatau ona aʻoaʻoina tagata faigaluega o loʻo galulue i puna o le radiation e faʻaaoga ma le saogalemu meafaigaluega ma mulimuli i tulafono faʻatonutonu mo le saogalemu. E aofia ai le faʻaaogaina o talita faʻavevela, mataʻituina o le tele o le radiation, ma le tausia o se mamao saogalemu mai puna o le radiation.
- Fa'atapula'aina o le La:
- Faaaogāina o le Puipui LaO le fa'aaogaina o le kulimi e puipuia ai le la e maualuga le SPF e mafai ona puipuia ai le pa'u mai ave o le UV.
- Aloese mai le Fa'aalia Sa'oO le 'alo 'ese mai le la sa'o i taimi e pisi ai le aufaigaluega, o lona uiga i le va o le 10 i le taeao ma le 4 i le afiafi, e mafai ona fa'aitiitia ai le lamatiaga o le fa'aleagaina o le pa'u.
Suesuega Fa'aopoopo ma le Malamalama i le Lautele
E manaʻomia nisi suʻesuʻega ina ia malamalama atoatoa ai i aafiaga tau soifua maloloina o le faʻaalia o le radiation electromagnetic, aemaise lava le non-ionizing radiation. O le iloa e le lautele o lamatiaga ma puipuiga e taua tele foi e faʻaitiitia ai tulaga lamatia tau soifua maloloina. O aʻoaʻoga e uiga i le faʻaaogaina ma le poto o masini eletise, faʻapea foi ma le taua o siaki faafomaʻi masani mo le vave iloa o le kanesa ma isi faʻamaʻi, e mafai ona fesoasoani i tagata e tausia lo latou soifua maloloina i le vaitaimi o tekinolosi faʻaonaponei.
I'uga
E tele aogā o le fa'avevela eletise i aso faisoo, ae e iai fo'i ni lamatiaga e ono mana'omia ai le gauai atu i ai. O le tele o le a'afia i le fa'avevela eletise e mafai ona mafua ai ni fa'aleagaina matuia, e aofia ai le kanesa ma le ma'i tigaina o le fa'avevela. O le fa'avevela e le o le fa'avevela eletise, e ui e itiiti le lamatiaga, ae e mana'omia pea le gauai fa'apitoa e 'alo'ese ai mai lamatiaga mo se taimi umi e pei o le kanesa o le pa'u ma le fa'aleagaina o mata. I le mulimulita'i i ta'iala saogalemu, fa'aogaina o mea puipui, ma le fa'alauiloaina o le lautele, e mafai ona tatou fa'aitiitia ai lamatiaga ma fiafia pea i aogā o tekinolosi e fa'aogaina ai le fa'avevela eletise.