O le A'oa'oga o le Fesuia'iga o le Lalolagi ma Lona A'afiaga i le Tau
O le feliuliuaʻiga o le Lalolagi o se tasi lea o gaioiga sili ona taua e faʻatupuina ai le ola i luga o lenei paneta. A aunoa ma le feliuliuaʻiga, semanu e leai ni mamanu o le ao ma le pō e pei ona tatou iloa, ma o le a matuā ese lava faiga o le ea. I le faʻafanua ma le tau, o le feliuliuaʻiga o le Lalolagi e lē na o le "feliuliuaʻi o le Lalolagi i lona axis," ae e aʻafia ai foʻi le itu e agai i ai le matagi, le fausiaina o ao, le tafe o le sami, ma mamanu o le tau i aso taʻitasi ma faʻavaitaimi. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai le aʻoaʻoga o le feliuliuaʻiga o le Lalolagi, faʻamaoniga mo lea mea, ma lona aʻafiaga i le tau i itulagi eseese.
Malamalama i le Fesuiaiga o le Lalolagi
O le faataamilosaga a le Lalolagi o le faataamilosaga lea o le Lalolagi i lona au (o se au fa'afoliga e feso'ota'i ai le Pole i Matu ma le Pole i Saute). E faataamilo le Lalolagi mai sisifo i sasa'e. O le i'uga, e foliga mai e oso a'e le La i sasa'e ma goto i sisifo. O le tasi taamilosaga atoa e faatatau i le La e tusa ma le 24 itula i le averesi (e 23 itula tonu, 56 minute, ma le 4 sekone e faatatau i fetu, e ta'ua o le aso sidereal, ae o le aso averesi o le la e 24 itula).
E eseese le saoasaoa o le taamilosaga i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. I le ekueta, e sili ona vave ona gaoioi le fogaeleele o le Lalolagi (pe tusa ma le 1.670 km/h), ae o loʻo latalata i pole, e faʻaitiitia le saoasaoa i le toetoe lava a leai. O lenei eseesega i le saoasaoa e aʻafia ai gaioiga o le ea, aemaise lava le fausiaina o matagi i le lalolagi atoa.
O le A'oa'oga o le Fesuia'iga o le Lalolagi: Fa'avae Fa'asaienisi ma Fa'amaoniga
O le malamalamaga faʻaonaponei i le feliuliuaʻiga o le Lalolagi na atiina ae mai matauga faʻa-vateatea, fisiki, ma faʻataʻitaʻiga. I le faʻasaienisi, o le feliuliuaʻiga o le Lalolagi e faʻamatalaina e le mataupu faavae o le inertia (tulafono muamua a Newton): o se mea o loʻo gaoioi o le a tumau pea lana gaioiga seʻi vagana ua faʻatinoina e se malosiaga mai fafo. O le Lalolagi, i le avea ai ma vaega o le faiga o le la, e tausia pea se feliuliuaʻiga e mafua mai i le angular momentum o lona fausiaina i piliona tausaga ua mavae.
O nisi o faʻamaoniga autū mo le feliuliuaʻiga o le Lalolagi e aofia ai:
1. Suiga o le ao ma le po
O le faataamilosaga e mafua ai ona oo le vaega o le Lalolagi e faasaga i le La i le ao, ma le vaega e faasaga ese mai ai e oo i le po. O lenei taamilosaga masani e avea ma faavae mo le fuaina o le taimi.
2. O le gaioiga i aso taitasi o tino faalelagi
E foliga mai o loo feoa'i fetu ma le La i le lagi mai sasa'e i sisifo. O se taunuuga lea o le feliuliua'i o le Lalolagi, ae le ona o le feliuliua'i moni o le lagi e siomia ai i tatou.
3. Fa'ata'ita'iga o le pendulum a Foucault
O le pendulum Foucault e faʻaalia ai o le vaalele o le pendulum e suia malie le itu i le aluga o taimi. E tupu lenei suiga ona o le lalolagi e feliuliuaʻi i lalo o le pendulum. I poles, o le suiga o le itu e sili ona vave.
4. Aafiaga o Coriolis
O le fesuia'iga o le itu e gaoioi ai mea (e aofia ai ma le ea) i luga o le fogaeleele o se fa'amaoniga lē tuusa'o lea o le feliuliua'i. E eseese le itu e fesuia'i ai le itu i le Itulagi i Matū ma le Itulagi i Saute.
5. E lamolemole le foliga o le Lalolagi i ona pole
O le feliuliua'i e mafua ai ona fa'api'opi'o teisi le Lalolagi i le ekueta ma fa'apa'u i pole. O lenei mea e a'afia ai fo'i le tufatufaina o le kalave.
O le Sootaga i le Va o le Fesuiaiga o le Lalolagi ma le Tau
O le tau o le tulaga o le ea i se nofoaga ma se taimi faapitoa, e aofia ai le vevela, le susū, le mamafa o le ea, le matagi, ao, ma timuga. O le feliuliuaʻiga a le lalolagi e aʻafia ai le tau e ala i ni auala tetele se tolu: o le fausiaina o le taamilosaga o le ao, o le aafiaga o Coriolis i matagi, ma le fegalegaleaiga ma eseesega o le vevela o le la.
1. Taamilosaga i Aso Taitasi o le Vevela ma le Fausiaina o le Matagi i le Lotoifale
O le feliuliua'i o le Lalolagi e mafua ai ona mafanafana ma malūlū le fogaeleele i lea taimi ma lea taimi. I le ao, e mitiia e le laueleele ma le sami le malosi o le la. I le pō, e fa'asa'oloto ai e le fogaeleele le vevela (ave o le infrared), ma pa'ū ai le vevela.
O lenei taamilosaga e mafua ai ni nai mea mata'ina o le tau i le lotoifale, mo se fa'ata'ita'iga:
– Matagi i le laueleele ma le matagi i le sami
I le ao, e vave ona vevela le laueleele nai lo le sami. E alu aʻe le ea i luga aʻe o le laueleele ona e mafanafana ma mama, ma e agai atu le ea mai le sami i le laueleele, ma avea ai ma savili o le sami. I le po, e faafeagai le mea moni: e vave ona malūlū le laueleele, ma e agai atu le ea mai le laueleele i le sami, ma avea ai ma savili o le laueleele.
– Fa'atupuina o le puao i le taeao
I le pō, o le mālūlū o le fogaeleele e mafai ona mafua ai ona liu le ausa o le vai ma avea ma puao, aemaise lava i vanu po o nofoaga e maualuga le susū.
– Suiga i ao convective
O le fa'avevela i le ao e mafai ona fa'aoso ai le ea e sau i luga (convection) lea e fausia ai ao cumulus ma le ono iai o timuga i le lotoifale, aemaise lava i vaega o le teropika.
A aunoa ma le fesuia'iga, semanu e leai se faiga masani i aso taitasi e pei ona i ai nei, o lea o le a matua ese lava mamanu o le mafanafana ma le malulu ma o le a matua suia ai le tau i le lotoifale.
2. O le Aafiaga o Coriolis: Itu o le Matagi i le Lalolagi Atoa
O se tasi o aafiaga sili ona tāua o le feliuliuaʻiga o le Lalolagi i le tau o le aafiaga o Coriolis, o le liliuese lea o le ea ona o le feliuliuaʻiga o le Lalolagi. I se tulaga lautele:
– I le itu i mātū o le lalolagi, e fa'api'o le gaioiga o le ea i le taumatau.
– I le itu i saute o le lalolagi, o le gaioiga o le ea e liliuina i le agavale.
O le aafiaga o Coriolis e taua tele i le fausiaina o faiga matagi i le lalolagi atoa e pei o:
– Matagi fefa'ataua'iga
A agi mai le teropika i lalo o le eleele agai atu i le ekueta, o nei matagi e lē minoi i se laina sa’o, ae e alu ese, ma iu ai ina avea le mamanu autū o le matagi mai sasa’e i le teropika.
– Matagi i Sisifo (matagi i sisifo)
O le agi mai le itulagi subtropics i le ogatotonu o latitudes, o nei matagi e iai sona sao taua i le tau i itulagi mafanafana, ma aumaia ai matagi malolosi ma afā.
– O le itu i sasa'e o le polar
E tupu i nofoaga maualuluga ma e a'afia ai le fausiaina o le ea malulu.
A aunoa ma le aafiaga o Coriolis, o le a sili atu ona agai sa'o matagi mai vaega e maualuga le mamafa i le mamafa maualalo, ma o le a faigofie tele le faataamilosaga o le ea i le lalolagi atoa ae e mafai ona mafua ai ni tulaga eseese o le tau.
3. Fesuiaiga ma le Fausiaina o Afa, Afa, ma Afa o le Ea
E aʻafia foʻi e le feliuliuaʻiga o le lalolagi le itu e feliuliuaʻi ai faiga e maualalo le mamafa e pei o afa ma afa. E fealuaʻi le ea i totonu e siomia ai le ogatotonu o le mamafa maualalo, ae ona o le aafiaga o Coriolis, o lona tafe e fausia ai se mamanu faataamilo:
– E feliuliua'i solo afa i le itu tauagavale i le itu taumatau o le lalolagi i mātū.
– E feliuliua'i solo afā i le itu i saute o le lalolagi i le itu taumatau.
E tāua tele lenei mamanu mo le malamalama i ala o afa, le tufatufaina o timuga, ma nofoaga e sili ona aʻafia i matagi malolosi. O le feliuliuaʻi o le lalolagi e fesoasoani i le "faʻatulagaina" o gaioiga o le ea, ma mafai ai e afa ona atiaʻe i ni faiga mautu ma tetele. Peitaʻi, e tāua le mātauina o luga o fua laiti (e pei o le vai i totonu o se faatanoa), o le itu o le vortex e lē o taimi uma e fuafuaina e le aafiaga o Coriolis, auā o mea i le lotoifale e sili atu ona pulea.
4. O le Aafiaga o le Fesuiaiga i le Tafe o le Vasa ma le Tau
E lē gata ina aʻafia le tau e le ea ae faʻapea foʻi ma le sami. O le feliuliuaʻiga o le lalolagi e aʻafia ai tafega o le sami e ala i le aafiaga o Coriolis ma le fausiaina o mamanu o le feliuliuaʻiga o le sami (gyres). E ave e tafega o le sami le vevela mai le teropika i atumauga maualuluga ma le faʻafeagai, ma aʻafia ai le vevela o le ea ma mamanu o timuga i luga o le laueleele.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai e tafega mafanafana ona faʻateleina le faʻasusu ma faʻateleina le sapalai o le ausa i le ea, ma faʻateleina ai le ono tupu o ao ma timuga. I se isi itu, e mafai e tafega malulu ona faʻamautu le ea ma taofia le tupu o ao timu i nisi o vaega i le talafatai.
5. Fa'atulagaga o le Sone o le Mamafa ma le Fusi o le Timu
O le feliuliua'iga o le lalolagi e fegalegaleai ma eseesega o le vevela o le la i le va o le ekueta ma pole. O lenei eseesega e fausia ai ni fusi tetele o le mamafa ma le tafega e pei o le Hadley Cell, le Ferrel Cell, ma le Polar Cell. I lenei fuafuaga, o le itulagi o le ekueta e masani ona maualalo le mamafa ma le ea e si'itia, ma fausia ai ni vaega e masani ona timu ma susū. O se tasi o aafiaga o le fausiaina lea o le intertropical convergence zone (ITCZ), lea e iai sona sao taua i le tau o le teropika, e aofia ai ma Initonesia.
I'uga
O le aʻoaʻoga o le feliuliuaʻi o le Lalolagi e faʻamatalaina ai le feliuliuaʻi o le Lalolagi i lona axis o se gaioiga mautu, ua faʻamaonia e ala i mea eseese faʻaletino ma mea faʻa-fetu, e pei o le Foucault pendulum, le gaioiga manino o mea faʻalelagi, ma le aafiaga o Coriolis. O lona aʻafiaga i le tau e matua tele lava: o le feliuliuaʻi e mafua ai ni taamilosaga o le vevela i aso taʻitasi e faʻatautaia ai matagi i le lotoifale, faʻatonutonu ai mamanu o matagi i le lalolagi atoa, fesoasoani i le fausiaina o afa ma afā, faʻaosofia ai tafega o le sami, ma faʻatulaga ai sone mamafa ma fusipaʻu timuga i le lalolagi atoa. O le malamalama i le feliuliuaʻi o le Lalolagi o lona uiga o le malamalama i le "afi" autu e faʻatautaia ai le ea, e mafai ai ona tatou vavalo lelei ma faʻamatalaina suiga o le tau i aso taʻitasi.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina se vaega faapitoa i le aʻafiaga o le feliuliuaʻiga a le Lalolagi i le tau i Initonesia (e pei o lona fesootaʻiga ma matagi malolosi, le ITCZ, ma mamanu o timuga i itulagi).