O le Aafiaga o Asteroids i le Lalolagi
Pendahuluan
I le aso 15 o Fepuari, 2013, na oso aʻe ai se paneta lapopoʻa e tusa ma le 20 mita (66 futu) le lautele i luga aʻe o Chelyabinsk, Rusia, ma pā i le ea. Na faaleagaina e le faalavelave le faitau afe o fale ma manuʻa ai le silia ma le 1,000 tagata. O lenei mea na tupu na avea ma faamanatu o lamatiaga e ono tulaʻi mai i paneta lapopoʻa i le Lalolagi. O le suʻesuʻeina o le aafiaga o paneta lapopoʻa i le Lalolagi e le gata ina tāua i le faasaienisi ae e taua tele foi mo le fuafuaina o auala e puipuia ai le paneta mai faamataʻuga e ono tulaʻi mai i le lumanai.
Talafaasolopito o Feto'ai o le Asteroid
O feto'ai o fetu ma le Lalolagi e lē o se mea fou. O fa'amaoniga o le eleele, e pei o lua tetele na pa'ū i luga, ua fa'aalia ai ua tele ni feto'ai tetele na oo i ai le Lalolagi i lona talafaasolopito umi. O se tasi o mea na tupu sili ona lauiloa o le feto'ai lea o se fetu i le pe tusa ma le 66 miliona tausaga talu ai i le mea ua ta'ua nei o le Yucatán Peninsula o Mekisiko. E talitonuina o lenei mea na mafua ai le fa'aumatia tele na fa'amutaina ai le matua o tainasoa ma saunia ai le ala mo le pulea e manu fe'ai.
A'afiaga o se Feto'ai ma se Asteroid
O fetu o ni mea fa'alelagi e faia i papa ma u'amea, e eseese lo latou lapopo'a mai ni nai mita i le selau kilomita. A pa'ū se fetu i le Lalolagi, e mafai ona matuā eseese le pa'ū e fa'atatau i lona lapo'a, saoasaoa, ma le tulimanu o le pa'ū.
1. Malosiaga Kinetic ma Pa:
O le aafiaga sili ona tāua o se paneta lapopo’a (asteroid) o le liua lea o lona malosi fa’atino i le malosi pāpā. Mo se fa’ata’ita’iga, o le paneta lapopo’a na pa’i atu i le Yucatán i le 66 miliona tausaga ua mavae, ua fuafua e tutusa lona malosi ma le 100 miliona megatoni o le TNT, e sili atu nai lo pomu fa’aniukilia uma a le lalolagi pe a tu’ufa’atasia. O lenei pā na mafua ai se lua tele, si’itia ai mea i le stratosphere, ma fa’amumuina ai afi tetele.
2. Aafiaga i le Siosiomaga:
E mafai e le a'afiaga o fetu ona a'afia ai le tau o le lalolagi. O mea e lafo i le ea e mafai ona poloka ai le susulu o le la, fa'aitiitia ai le vevela o le lalolagi, ma mafua ai se mea e ta'ua o le "impact winter." O lenei tulaga e mafai ona tumau mai le tele o masina i le tele o tausaga, fa'alavelaveina ai le photosynthesis o la'au ma a'afia ai le filifili o mea'ai.
3. Galulolo:
Afai e pa'ū se paneta lapopo'a i le sami, e mafai ona mafua ai se tsunami tele e taia ai le talafatai ma le malosi tele. O galu e mafua mai ai e mafai ona mafua ai ni fa'aleagaina tetele ma lamatia ai ola o tagata o lo'o nonofo lata ane i le talafatai.
4. Mafuiʻe:
O le aafiaga o le feto’ai e mafai fo’i ona mafua ai mafui’e tetele, ma fa’aopoopo atu ai i le fa’aumatiaga ma le lamatiaga i ola ma atina’e i le Lalolagi.
Lamatiaga i le Lumanai
Ona o loo i ai pea le faitau miliona o paneta i totonu o le faiga o le la, o le lamatiaga o le feto’ai o se paneta ma le Lalolagi o loo i ai pea. O loo faaauau pea ona mata’ituina e saienitisi nei mea faalelagi e ala i galuega faatino e pei o le NASA's Near-Earth Object Observations (NEOO). Latou te faailoa mai, tulituliloa, ma faauigaina paneta e ono faaleagaina ai le Lalolagi.
Puipuia o Feto'ai ma Asteroid
I le feagai ai ma lenei taufaamataʻu, o saienitisi ma inisinia ua iloiloina ni fuafuaga e faʻaitiitia ai le lamatiaga:
1. Sailiga ma le Siakiina:
O le laasaga muamua i le faaitiitia o le lamatiaga o le iloa ma le tulituliloaina lea o paneta laiti e ono lamatia. E faʻaaogaina tekinolosi faʻapitoa o le telescope ma le radar e faʻafanua ai taamilosaga o paneta laiti ma vavalo ai fetoʻai e ono tulaʻi mai.
2. Fa'aliliuina o le Va'aiga:
E tele ni manatu mo le fa'aliliuina o le ta'amilosaga a se paneta la'ititi (asteroid) e taofia ai lona pa'i atu i le Lalolagi. O se tasi o metotia e aofia ai le auina atu o se va'alele i totonu o le paneta la'ititi e sui ai lona ala. O le isi manatu o le fa'aaogaina lea o tarakota kalave, lea e lele ai se va'alele i tafatafa o le paneta la'ititi ma fa'aaoga lona kalave la'ititi e toso ai le paneta la'ititi i se ala saogalemu.
3. Fa'aumatiaga:
E ui ina sili atu ona faigata ma lamatia, ae o loo mafaufauina foi le faʻaumatia o le paneta laʻitiiti e ala i auupega faaniukilia. O se pa faaniukilia e mafai ona faʻaumatia ai le paneta laʻitiiti pe a itiiti ifo e nutililiia i ni vaega laiti ma faigofie ona mu pe a ulufale atu i le ea o le Lalolagi.
Suʻesuʻega o le Asteroid
E ese mai i o latou lamatiaga, o le suʻesuʻeina o paneta fetū (asteroids) e ofoina atu ai foʻi le tele o faʻamanuiaga faʻasaienisi. O paneta fetū e manatu o ni toega o mea na fausia ai le faiga o le la. I le suʻesuʻeina o latou fausaga ma le fausaga, e mafai ai e saienitisi ona aʻoaʻo atili e uiga i le faagasologa o le fausiaina o le paneta ma le evolusione. O le tele o misiona i le vateatea, e pei o le OSIRIS-REx a le NASA ma le Hayabusa2 a le JAXA, ua asiasi atu i paneta fetū, aoina ni faʻataʻitaʻiga, ma toe faafoi mai i le Lalolagi mo nisi suʻesuʻega.
Sao i le Saienisi
O tupe teufaafaigaluega i suʻesuʻega o paneta feʻaveaʻi ua maua ai le tele o taunuuga lelei. O le tekinolosi ua atiaʻe e iloa ai ma siaki ai paneta feʻaveaʻi e masani ona i ai ni faʻaoga faʻaopoopo, e aofia ai ma isi matāʻupu e pei o le mataʻituina o le tau ma faʻaoga faʻamiliteli. E le gata i lea, o suʻesuʻega i le auala e faʻafetaiaʻia ai taufaʻamataʻu o paneta feʻaveaʻi ua faʻaosofia ai atinaʻe i le inisinia o le faʻagaoioiga ma le puipuiga o paneta.
I'uga
Ua aʻafia e fetu le Lalolagi talu mai lona amataga ma e foliga mai o le a faaauau pea ona i ai se sao i le lumanaʻi o le paneta. E ui o nisi o aʻafiaga o fetu e mafai ona mafua ai ni faʻaleagaina tetele ma i ai ni aafiaga matuia i le olaga i le Lalolagi, o la tatou suʻesuʻega ma le malamalama faʻateleina i fetu e ofoina atu ai foʻi avanoa e puipuia ai le paneta. Faatasi ai ma tekinolosi faʻaonaponei ma taumafaiga faavaomalo, e mafai ona vaʻaia nei taufaʻamataʻu faʻalelagi ma atonu e oʻo lava i le puipuia. O le galulue faʻatasi ma le faʻafaigaluegaina o le lalolagi i le saienisi o mea taua ia i le puipuia o le Lalolagi mai faʻalavelave faʻafuaseʻi e ono tulaʻi mai.