Nofoaga Fa'asolopito e Fesoota'i ma le Astronomia
Talu mai aso anamua, ua vaavaai atu tagata i le lagi i le po ma se lagona o le ofo ma le ofo. O fetu, paneta, ma isi mea ofoofogia i le lagi ua tosina mai ai mafaufauga ma faʻaosofia ai suʻesuʻega. A o atinaʻe le aganuʻu ma tekinolosi, na amata ona faʻafesoʻotaʻi e sosaiete anamua ia matauga o fetu i vaega eseese o latou olaga, mai le fuafuaina o taimi e totō ai ma selesele ai i le fuafuaina o aso taua i kalena faalelotu. O le tele o nofoaga tetele o mea anamua i le lalolagi atoa e maua ai faʻamaoniga mataʻina o le auala na aʻafia ai e matauga o fetu ia uluai aganuu. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai nisi o nofoaga sili ona mataʻina lea e feiloaʻi ai mea anamua ma le vateatea.
1. Stonehenge, Egelani
Na fausia i le va o le 3000 T.L.M. ma le 2000 T.L.M., o Stonehenge o se tasi o fa'amanatuga anamua sili ona lauiloa i le lalolagi. O lo'o i luga o le Salisbury Plain, Wiltshire, o le fa'amanatuga e aofia ai se li'o o ma'a tetele o lo'o tutu. E ui o lo'o tumau pea le lilo o le galuega tonu a Stonehenge, ae o fa'amaoniga o mea anamua e fa'ailoa mai ai o le nofoaga sa feso'ota'i vavalalata ma le va'aiga o fetu. O se tasi o fa'ailoga autu o le fa'atulagaina lea o ma'a ma le oso a'e o le la i le aso solstice o le taumafanafana. I lena aso, o ave muamua o le la o le a susulu sa'o mai i le va i le va o Heel Stones ma totonu o le ogatotonu o le fa'amanatuga. E foliga mai na fa'aaogaina e tagata matau anamua lenei mea e iloa ai le taimi o le solstice ma vavalo ai vaitau fesuisuia'i.
2. Chichen Itza, Mekisiko
O Chichen Itza o se tasi o nofoaga taua o mea anamua o le aganuʻu Mayan ma o loʻo i luga o le Yucatán Peninsula, Mekisiko. Na faavaeina i le seneturi lona 5 TA, ua lauiloa Chichen Itza i lona fausaga mataʻina ma le faiga lavelave o fetu. O se tasi o fale sili ona lauiloa i le nofoaga o El Castillo, poʻo le Malumalu o Kukulkan. O lona foliga e pei o se piramiti faasitepu ma faasitepu i itu taitasi, e iai lona taua loloto i le fetu ma faatusa. I le taimi o le tautotogo ma le tautoulu, o ata na faia e tulimanu o faasitepu e tuufaatasia ma ata o gata i itu o le piramiti, ma fatuina ai se aafiaga vaaia mataʻina lea e foliga mai ai o gata o loo "totolo" ifo i faasitepu. O lenei mea na tupu ua faaalia ai sa i ai se malamalamaga loloto o tagata Mayan i gaioiga a le la ma ua tuufaatasia i totonu o latou fausaga paia.
3. Newgrange, Aialani
O Newgrange o se nofoaga anamua o loʻo i le Itumalo o Meath, Aialani. Na fausia i le pe tusa o le 3200 T.L.M., o Newgrange e aofia ai se faaputuga tele ua puipuia ma se auala e ulufale ai e matua faapitoa lava. O le ofoofogia o le inisinia o le nofoaga o loʻo taoto i le mea moni e faapea i le aso malolo o le taumalulu, e susulu saʻo mai le susulu o le la i le taeao i totonu o se auala vaapiapi ma faamalamalamaina ai le potu autu i totonu o le faaputuga. Mo ni nai minute tonu lava, e ufitia ai lenei potu i le malamalama, ma fatuina ai se aafiaga loloto ma atonu e paia mo tagata na fausia. O lenei mea na tupu o se faamaoniga lea na malamalama ai nuu faatoʻaga anamua i Europa i le taua o le gaioiga a le la ma tuufaatasia i totonu o la latou mamanu fausaga.
4. Machu Picchu, Peru
O loʻo tu i luga o le Mauga o Andes, o Machu Picchu o se tasi o faʻataʻitaʻiga sili ona ofoofogia o mea na ausia e tagata Inca i mea anamua ma mea tau fetu. Na fausia i le seneturi lona 15 e le Emeperoa Pachacuti, e masani ona taʻua le nofoaga o le "Aai Leiloa o Inca." O Machu Picchu ua teuteuina i le tele o fale sauniga e foliga mai na mamanuina ma le mafaufauina o mataʻituina o mea tau fetu. O le Intihuatana o se tasi o vaega sili ona lauiloa o Machu Picchu: o se poutū maa e talitonuina na avea o se la. O lenei poutū na mafai ai e tagata Inca ona fuafua aso taua i le kalena, faʻapea foʻi ma le vavaloina o solstices ma equinoxes. O le saʻo o mea tau fetu o le Intihuatana ua toe faʻamaonia ai o loʻo i ai i tagata Inca ni tomai faʻapitoa i mea tau fetu ma faʻaaogaina lenei malamalama i o latou olaga i aso faisoo ma sauniga faʻalelotu.
5. Jantar Mantar Observatory, Initia
O le Jantar Mantar Observatory i Jaipur, Initia, o se fa'aputuga o mea faigaluega fa'ata'ita'i fetu na fausia e Maharaja Jai Singh II i le amataga o le seneturi lona 18. O lo'o aofia ai le tele o mea faigaluega mata'ituina sa'o, o le fale mata'ituina o lo'o fa'ata'ita'iina ai le fa'afefiloi o faatufugaga, fausaga o fale, ma le vateatea. O mea faigaluega e pei o le Samrat Yantra (le la tele i le lalolagi) ma le Jai Prakash na fa'aaogaina e fuaina ai gaioiga o tino faalelagi ma le sa'o tele. O le fausiaina o le fale mata'ituina o lo'o atagia ai le naunau o Jai Singh II e fa'afou ma fa'alauteleina le malamalama i vateatea i le Emepaea o Mughal ma fa'aalia ai le auala na musuia ai e le vateatea le fatuina o fausaga matagofie.
6. Nabta Playa, Aikupito
I le toafa i saute sisifo o Aikupito, pe tusa ma le 800 kilomita mai Cairo, o loʻo i ai le nofoaga e le tele se iloa ae mataʻina o suʻesuʻega o le eleele o Nabta Playa. E tusa ma le 7.000 tausaga talu ai, o Nabta Playa ua manatu o se tasi o faʻataʻitaʻiga tuai o se nofoaga o loʻo faʻaalia ai le fesootaʻiga a tagata ma le vateatea. O le nofoaga e aofia ai liʻo maʻa ma isi fausaga ua faʻatulagaina i se auala e faʻatulagaina ai ma fetu patino i taimi patino o le tausaga. Ua fuafua e le au suʻesuʻe i mea anamua ma le au suʻesuʻe i fetu o le tuʻuina o nei maʻa e foliga mai na faʻaaogaina e mataʻituina ai le gaioiga o le la ma fetu, faʻapea foʻi ma le faʻailogaina o mea taua o le vateatea e pei o le solstices.
I'uga
O nofoaga o suʻesuʻega anamua e fesoʻotaʻi ma le vateatea o loʻo atagia mai ai le atamai ma le fia iloa o tagata i le aluga o tausaga. E ala i le mataʻituina ma le faʻaeteete ma le malamalama loloto i le lagi, na mafai ai e tagata anamua ona fausia ni faʻamanatuga e le gata ina mataʻina i le fausaga ae faʻatumuina foʻi i le taua o le vateatea. Mai Stonehenge i Egelani e oʻo atu i Jantar Mantar i Initia, o nei faʻataʻitaʻiga o loʻo faʻaalia ai le auala na musuia ai ma faʻatulagaina ai e le malamalama i le vateatea ni aganuʻu i le lalolagi atoa. Latou te faʻaalia ai le auala e le gata ina faʻaosofia ai e le malamalama i le atulaulau le olaga i aso faisoo ae faʻatulagaina ai foʻi talatuu faʻaleaganuʻu o loʻo tumau pea i le aso. O le faʻamatalaina o nei tala e ala i le suʻesuʻeina o nofoaga o suʻesuʻega anamua e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le sootaga vavalalata i le va o tagata ma fetu.