O le eseesega i le va o le suʻesuʻega o mea anamua ma le suʻesuʻega o mea anamua

Eseesega i le va o le Anamua i Mea Taulima ma le Anamua i Mea Taulima

O le suʻesuʻega o mea anamua o le saienisi lea e suʻesuʻeina ai tagata ua mavae e ala i toega o mea na latou tuʻua, e pei o meafaigaluega, fale, toega o meaʻai, ma laufanua na faʻatulagaina e gaoioiga a tagata. I le faʻatinoina, e tele vaega ma tomai faʻapitoa o le suʻesuʻega o mea anamua. O vaega e lua e masani ona faʻaaogaina e faʻavasega ai le taulaʻiga o suʻesuʻega o mea anamua o le suʻesuʻega o mea anamua ma le suʻesuʻega o mea anamua. E lua o loʻo taumafai e malamalama i le olaga o tagata ua mavae, ae e eseese i ituaiga o punaoa, taimi, metotia, ma auala e faʻamatalaina ai faʻamatalaga.

O le faʻamatalaga lenei e sili atu ona manino ma atoatoa o eseesega i le va o suʻesuʻega o mea anamua ma suʻesuʻega o mea anamua.

1. Eseesega i Faʻamatalaga ma le Vaʻaiga

O le suʻesuʻega o mea anamua o le vaitaimi aʻo leʻi amataina e tagata le tusitusi, pe a leai ni faʻamaumauga tusitusia e toe fausia ai le olaga ua mavae. O le mea lea, e faʻalagolago atoa le suʻesuʻega o mea anamua i faʻamaoniga faaletino ma le talaaga o mea na maua i le fanua.

I le taimi nei, o suʻesuʻega o mea anamua i talafaasolopito e suʻesuʻeina vaitaimi na iloa ai e sosaiete le auala e tusi ai ma tuʻua ai faʻamaumauga tusitusia (e pei o tusitusiga, tusitusiga, faʻamaumauga o kolone, api o femalagaaiga, faʻafanua, ma pepa faʻapulega). O loʻo taulaʻi pea suʻesuʻega o mea anamua i talafaasolopito i meafaitino ma nofoaga, ae e lagolagoina—ma e masani ona tofotofoina—e faʻamaumauga tusitusia.

I se aotelega, o le eseesega autū i le va o nei mea e lua o loo taoto i le maua o punaoa tusitusia: talafaasolopito i aso ua mavae e aunoa ma le tusitusi, talafaasolopito i tusitusiga.

2. Eseesega i le Taimi e Suesue ai

O le vaitaimi o suʻesuʻega o mea anamua i aso anamua e masani lava ona umi tele, e oʻo lava i le faitau miliona o tausaga pe afai e aofia ai le vaitaimi o tagata anamua ma le amataga o le evolusione faaleaganuu. I le tulaga o Initonesia, o suʻesuʻega o mea anamua i aso anamua e masani ona aofia ai le Paleolithic (Old Stone Age), Mesolithic, Neolithic, ma Megalithic period, ma o nisi taimi e faaauau seia oo i le amataga o le Bronze Age (Metal Age) aʻo leʻi maua ni faamaoniga tusitusia i se eria.

FAITAU  Fa'asologa o aso i mea anamua

I se faatusatusaga, o suʻesuʻega o mea anamua i talafaasolopito e aofia ai se vaitaimi "laiti" e faʻasolosolo ona o le faasologa: o le vaitaimi mai le taimi na amata ai ona aliali mai faʻamaumauga tusitusia seʻia oʻo i se vaitaimi e latalata i le taimi nei. I Initonesia, e mafai e suʻesuʻega o mea anamua i talafaasolopito ona aofia ai malo Hindu-Buddhist (e pei o faʻamaoniga o tusitusiga), le vaitaimi Isalama (na manuia tusitusiga ma agaifanua tusitusia), le vaitaimi o kolone (tele faʻamaumauga), ma e oʻo lava i le vaitaimi o aso nei.

Ae ui i lea, e taua le mātauina: o le tuaoi i le va o le talafaasolopito anamua ma le talafaasolopito e lē tutusa i taimi uma i itulagi uma. O nisi o vaega na aʻoaʻoina le tusitusi muamua, ae o isi na aʻoaʻoina mulimuli ane. O le mea lea, o le vaevaega i le va o le talafaasolopito anamua ma le talafaasolopito e faʻatatau i le tulaga o mea o loʻo iai.

3. Eseesega i Ituaiga o Punaoa o Faʻamatalaga

a. Punaoa i Suʻesuʻega o Mea Anamua
E faʻalagolago le suʻesuʻega o mea anamua i meafaitino e pei o:
– Meafaigaluega maa (to'i tipi, fasi mea manifinifi, mata o aū)
– Omea anamua, meafaigaluega ponaivi, ma mea teuteu
– Ata vali o ana, toega o fale, ma ogaumu
– Tuugamau anamua ma sauniuniga mo tuugamau
– Toega o la'au ma manu, fa'ailoga o mea'ai, ma si'osi'omaga anamua

Auā a aunoa ma se tusitusiga, e taua tele faʻamatalaga uma o le talaaga o se mea na maua: o vaega o le eleele, o le tulaga o mea taulima, o le fesootaʻiga i le va o mea na maua, ma faʻailoga o gaoioiga a tagata.

e. Punaoa i Suʻesuʻega o Mea Taulima i le Talafaasolopito
E fa'aaogā e le su'esu'ega o mea anamua fa'asolopito se tu'ufa'atasiga o:
– Meafaitino (omea, uʻamea, tupe, teuga, auupega)
– Fausaga ma mamanu fale (malumalu, faletapuai tuai, olo, nofoaga o kolone)
– Toega o faiga gaosiga (fale gaosi suka, maina, auala uʻamea)
– Pepa tusitusia (fa'amaumauga, tusitusiga, fa'amaumauga a le malo, fa'amaumauga a faifeautalai/faioloa)
– Fa'afanua, ata tuai, ma tu ma aga masani tu'ugutu na fa'amaumauina

Faatasi ai ma le iai o tusitusiga, e mafai ai e tagata suʻesuʻe i mea anamua o talafaasolopito ona faatusatusa "tala" o pepa aloaia ma mea na maua i le fanua, e aofia ai le tofotofoina o le faailoga tagata po o le le lava o faamatalaga i faamaumauga tusitusia.

4. Eseesega i Auala ma Metotia o Suesuega

I suʻesuʻega o mea anamua i aso anamua, o metotia e pei o le eliina o stratigraphic ma le auʻiliʻiliga faʻatusa o meafaitino e sili ona taatele. O le fuafuaina o le matua o se nofoaga e masani ona faʻalagolago i metotia faʻasaienisi e faʻatatau i le taimi, mo se faʻataʻitaʻiga:
– Radiocarbon (C-14) mo toega o meaola
– Thermoluminescence mo nisi o keramika
– Luminescence Fa'aosofia e le Optically (OSL) mo le oneone
– Su'esu'ega fa'ale-geolo, palynological (pollen) ma zooarchaeological

FAITAU  Luʻitau o mea anamua anamua i aso nei

I le leai o ni tusitusiga, o faʻamatalaga o tala faasolopito i aso ua mavae e faʻalagolago i mamanu o loʻo i totonu o meafaitino: pe na faʻapefea ona faia, faʻaaogaina, ma lafoaia meafaigaluega; pe na faʻapefea ona malaga mai tagata; pe na faʻapefea ona fausia nofoaga; ma pe na faʻapefea ona aʻafia ai le aganuʻu e suiga o le siosiomaga.

I le talafaasolopito o mea anamua, e faaopoopo atu i le eliina ma le auiliiliga o meafaitino, e faatino foi e le au suesue:
– Suʻesuʻega o faʻamaumauga tuai ma tusitusiga faʻa-filo (faitau i punaoa tuai)
– Su'esu'ega o tusitusiga fa'a-Epikalafi (tusitusiga)
– Su'esu'ega o fa'ailoga o fale ma sitaili fa'a-tusiata
– Fa'ata'ita'iga o fuafuaga fa'afanua o taulaga, tamaoaiga, ma feso'ota'iga fefa'ataua'iga e fa'avae i luga o fa'amaumauga tusitusia ma meafaitino

O metotia faasolopito o mea anamua e masani ona fa'aogaina i le tele o matā'upu eseese i le va o mea anamua, talafaasolopito, su'esu'ega o tagata ma tusitusiga.

5. Eseesega i le Auala e Faamatalaina ai Sailiiliga

O le suʻesuʻega o mea anamua i aso ua mavae e faʻamatalaina le taimi ua tuanaʻi e ala i le faia o ni faʻaiʻuga: o le fausiaina o ni mamanu o le olaga e faʻavae i luga o faʻamaoniga faaletino. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le mauaina o ni ponaivi o manu ma ni meafaigaluega e tipi ai e mafai ona oʻo atu ai i ni faʻaiʻuga e uiga i mamanu o le tuli manu ma le faʻaaogaina o meaʻai. O ata vali i ana e mafai ona maua ai ni faʻamatalaga i faʻatusa ma talitonuga, e ui lava e faigata ona iloa tonu lo latou uiga.

O le suʻesuʻega o mea anamua i tala faasolopito e iai le lelei o tusitusiga e mafai ona taʻua ai nofoaga, tagata, mea na tutupu, faiga o lafoga, ma e oʻo lava i lisi o oloa. Ae o tusitusiga e iai foʻi faʻafitauli: e mafai ona avea ma faʻasalalauga, atagia ai manatu o tagata maualuluga, pe le amanaʻiaina nisi vaega. O le mea lea, o suʻesuʻega o mea anamua i tala faasolopito e masani ona avea o se faʻapaleni, mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻaalia o olaga o tagata masani e ala i mea na maua i totonu o le atunuʻu e le o faʻamaumauina i pepa aloaia.

I se isi faaupuga, o le talafaasolopito anamua e sili atu ona faalagolago i le "gagana o meafaitino," ae o le talafaasolopito e tuufaatasia le "gagana o meafaitino" ma le "gagana o tusitusiga."

6. Eseesega i le va o Autū ma Fesili o Suesuega

O fesili masani i suʻesuʻega anamua e aofia ai:
– O anafea na amata ai ona nonofo tagata ma faifaatoʻaga?
– Na faʻapefea ona atinaʻe le tekinolosi o meafaigaluega maʻa?
– E faʻapefea ona tupu le femalagaaʻi ma le tufatufaina atu o tagata?
– O le ā le fesootaʻiga a tagata soifua ma suiga o le tau i aso anamua?

FAITAU  Su'esu'ega o Mea anamua ma le atina'eina o tekinolosi ie anamua

O fesili masani i suʻesuʻega o mea anamua i tala faasolopito e aofia ai:
– Na faʻapefea ona fausia le fausaga o se 'aʻai tupu poʻo se 'aʻai kolone?
– Na faʻapefea ona faʻagaoioia fesoʻotaʻiga tau fefaʻatauaʻiga omea ma mea manogi?
– E faʻapefea ona faia fegalegaleaiga faʻaleaganuʻu i le va o tagata malaga mai ma tagata o le nuʻu?
– E faʻapefea ona atagia mai faiga faʻalelotu i fale ma mea tuai?

E ui e eseese autū, ae o loo taumafai uma i laua e malamalama i le fegalegaleaiga fa’aagafesootai, tamaoaiga ma aganu’u o tagata soifua.

7. Faʻataʻitaʻiga Faigofie o Eseesega i Meafaitino e Suesue i ai

Mo se faafaigofieina, mafaufau i ni nofoaga se lua:

1. Ana o aso anamua ma ata vali i puipui ma meafaigaluega e fai ai ni fasi pepa: o loo taumafai tagata suʻesuʻe i mea anamua e tali po o ai na faia, o anafea na faia ai, ma o le a lo latou aoga, e aunoa ma le fesoasoani a faamaumauga tusitusia.
2. 'Olo o le kolone ma ni fasi fagu, tupe siliva ma fa'amaumauga o fa'afanua: e mafai e le au su'esu'e mea anamua ona fa'afeso'ota'i mea na maua i fa'amaumauga o le fausiaina o le 'olo, gaoioiga fa'amiliteli, fefa'ataua'iga ma le olaga i aso faisoo o tagata o lo'o nonofo ai.

O lo'o avea pea uma ia mea ma su'esu'ega o mea anamua, ae e eseese auala e faitau ai.

I'uga

O le eseesega autū i le va o suʻesuʻega o mea anamua ma suʻesuʻega o mea anamua o loʻo taoto i le iai o punaoa tusitusia. O suʻesuʻega o mea anamua e suʻesuʻeina le vaitaimi aʻo leʻi tusia, e faʻalagolago naʻo i faʻamaumauga faaletino ma le faʻatulagaina o aso, ae o suʻesuʻega o mea anamua e tuʻufaʻatasia faʻamaumauga faaletino ma pepa tusitusia e toe fausia ai le taimi ua tuanaʻi i se auala e sili atu ona mauoa ma faʻapitoa. E ui lava i le eseese o a latou auala ma ituaiga o punaoa, ae o nei mea e lua e faʻalagolago le tasi i le isi i le faʻamatalaina o le malaga umi a tagata mai aso anamua seʻia oʻo mai i le taimi nei.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fesoasoani e ala i le faʻaopoopoina o ni faʻataʻitaʻiga patino mai Initonesia (e pei o Sangiran, Leang-Leang, Borobudur, Kota Tua, poʻo 'olo a le VOC) ina ia sili atu ona malamalama i le uiga o le tusiga.

Taofi faamatalaga