Tulaga Fa'atonu mo le Fuafuaina o Nofoaga Fa'asolopito: Su'esu'eina o le Tofi Fa'aleaganuu
O le fuafuaina o nofoaga o mea anamua o se faiga taua tele i le malamalama i le talafaasolopito ma le aganuʻu a tagata. O nofoaga o mea anamua o nofoaga ia na tutupu ai gaoioiga a tagata i aso ua mavae, ma tuua ai ni faamaoniga faaletino e pei o meafaitino, fausaga, ma toega o meaola. O le fuafuaina o nei nofoaga e le gata ina faalagolago i le laki ae faapea foi i taiala faasaienisi malolosi. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai taiala eseese e faaaoga e le au suʻesuʻe mea anamua e fuafua ai nofoaga o mea anamua ma faasaoina lo latou tamaoaiga mo tupulaga o le lumanai.
1. Nofoaga Fa'afanua
O le tulaga fa'afanua o se tasi lea o tulaga taua i le fuafuaina o nofoaga o mea anamua. E masani ona i ai nofoaga i nofoaga taua, e pei o tafatafa o vaitafe, talafatai, mauga, po'o fanua laugatasi. O nei nofoaga e masani ona i ai le tele o punaoa faanatura na lagolagoina ai le olaga o tagata i aso ua mavae.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o nofoaga o suʻesuʻega anamua i vanu tetele o vaitafe e pei o le Naila, Tigris, ma le Euphrates e masani ona faʻaalia ai le i ai o malo anamua ua alualu i luma. O vaitafe na saunia ai le vai mo le faʻasūsūina o vai, iʻa mo meaʻai, ma felauaiga mo fefaʻatauaʻiga, ma avea ai ma nofoaga lelei mo nofoaga. O le mea lea, o le iloiloina o le laufanua ma le tulaga faʻafanua o le laʻasaga muamua lea i le faʻailoaina o nofoaga e ono tulaʻi mai.
2. Fa'amaoniga Fa'afoliga
O mea taulima o mea na faia e tagata e maua i nofoaga o mea anamua. O faʻataʻitaʻiga e aofia ai meafaigaluega maʻa, omea, teuga, ma auupega. O le iai o nei mea taulima o se faʻailoga taua lea o gaoioiga a tagata i aso ua mavae. Ina ia iloa nofoaga o mea anamua, e masani ona faia e le au suʻesuʻe mea anamua ni suʻesuʻega i le fanua e suʻe ai faʻamaoniga o mea taulima.
O le suʻesuʻega o le fogaeleele o se metotia masani e faʻaaogaina e se 'au suʻesuʻe mea anamua e suʻe ai se vaega faapitoa mo ni meafaitino o loʻo vaaia i luga o le eleele. O le aoina ma le iloiloina o nei meafaitino e mafai ona maua ai ni faʻamatalaga e uiga i le taimi, aganuʻu, ma gaoioiga sa i ai muamua i le nofoaga. Ona faia lea o isi eliina pe a maua ni faʻamaoniga taua.
3. Fa'amaoniga o le Fa'atulagaga
I le faaopoopo atu i mea tuai, o le i ai o fausaga faaletino e pei o fale, auala, puipui, ma faavae o se faailoga malosi foi lea o se nofoaga o mea anamua. O nei fausaga e mafai ona avea ma toega o aai anamua, malumalu, olo, po o fale. O metotia e pei o le geophysics ma le remote sensing e masani ona faaaogaina e iloa ai fausaga i lalo o le eleele e aunoa ma le faalavelaveina o le eliina.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le tekinolosi o le Ground Penetrating Radar (GPR) e mafai ai e le au suʻesuʻe mea anamua ona vaʻaia foliga o loʻo i lalo o le eleele, e pei o toega o fale ua tanumia. O lenei mea e mafai ai ona latou fuafuaina nofoaga o eliina ma le saʻo ma le lelei, aʻo faʻasaoina le nofoaga.
4. Fa'amaoniga Fa'aolaola ma Mea Taua Fa'ale-Ekolosi
I le faaopoopo atu i mea taulima ma fausaga, o toega o meaola e pei o ponaivi o tagata ma manu, poleni, fatu, ma isi mea fa'alenatura e mafai foi ona avea ma fa'ailoga taua o le i ai o nofoaga o mea anamua. O le su'esu'eina o nei toega e mafai ona maua ai ni malamalamaaga i mea'ai, olaga, ma le siosiomaga o tagata ua mavae.
O le Paleobotany, mo se faʻataʻitaʻiga, o se lala o suʻesuʻega o mea anamua e suʻesuʻeina toega o laʻau ua liu maʻa. I le iloiloina o poleni ma fatu, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona toe fausia mamanu faʻatoʻaga ma laʻau i se nofoaga ma faʻailoa mai suiga o le siosiomaga i le aluga o taimi.
5. Fa'amatalaga Fa'asolopito ma Fa'amatalaga Tu'ugutu
O pepa fa'asolopito, fa'amaumauga tusitusia, ma tū ma aga tu'ugutu e iai fo'i se sao taua i le fuafuaina o nofoaga o mea anamua. O nisi taimi, o fa'amaumauga anamua po'o tala tu'u i le lotoifale e mafai ona tu'uina mai ai ni fa'ailoilo i le i ai o se nofoaga patino. I le tele o tulaga, o nei fa'amatalaga e fesoasoani i tagata su'esu'e mea anamua e su'e ai nofoaga e ono feso'ota'i ma mea na tutupu fa'asolopito patino.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le mauaina e Heinrich Schliemann o Troy na tele lava ina faʻamalosia e faʻamatalaga o loʻo maua i le tala faʻasolopito a Homer o le Iliad. E le gata i lea, o tu ma aga masani a le lotoifale e masani ona i ai le malamalama taua e uiga i nofoaga faʻasolopito e faʻaaloalogia ma puipuia e nuʻu.
6. Su'esu'ega o le Siosiomaga
E iai fo'i le sao taua o le siosiomaga o lo'o siomia ai i le fuafuaina o nofoaga o su'esu'ega o mea anamua. O mea e pei o le tau, geology, ma punaoa fa'alenatura e mafai ona a'afia ai le nofoaga o nofoaga na nonofo ai tagata i aso ua mavae. E masani ona faia e le au su'esu'e mea anamua ni au'ili'iliga o le siosiomaga e malamalama ai i le tulaga fa'ale-siosiomaga o se nofoaga.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai e le auʻiliʻiliga o palapala ona faʻaalia ai suiga i mamanu o le tau, lologa, poʻo le pāpā o mauga mu atonu na aʻafia ai le nofoaga. O nei suʻesuʻega e fesoasoani i tagata suʻesuʻe mea anamua e malamalama i tulaga o le siosiomaga na lagolagoina pe faʻalavelaveina ai le olaga i le nofoaga, faʻapea foʻi ma le auala na fetuʻunaʻi ai tagata i nei suiga.
7. Tulaga Fa'aleaganuu
O le malamalama i le talaaga faaleaganuu e taua tele foi i le fuafuaina o nofoaga o mea anamua. E aofia ai le suesueina o agaifanua, agaifanua, tekinolosi, ma le faatulagaga lautele o sosaiete ua mavae. O talanoaga e uiga i lenei talaaga faaleaganuu e masani ona faavae i luga o auiliiliga faatusatusa ma isi nofoaga ua faailoa mai ma suesueina maeʻaeʻa.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻatusatusaina o meafaitino ma fausaga mai nofoaga eseese e mafai ona fesoasoani i tagata suʻesuʻe i mea anamua e iloa ai fefaʻatauaʻiga, femalagaaʻiga, poʻo fegalegaleaiga faʻatoʻilaloina i le va o vaega faʻaleaganuu eseese. E maua ai se malamalamaga sili atu i fesoʻotaʻiga lautele ma le tamaoaiga o le talafaasolopito o tagata.
8. Faaaogāina o Tekonolosi Faʻaonaponei
Ua avea tekinolosi faʻaonaponei ma meafaigaluega taua tele i le fuafuaina o nofoaga o mea anamua. O le mamao ma le tekinolosi satelite e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻafanua ni vaega tetele ma iloa ai mea e le masani ai e ono faʻaalia ai le nofoaga o nofoaga o mea anamua. O le faʻaaogaina o vaalele e leai ni pailate (drones) ma meapueata maualuluga e mafai ai foʻi ona faʻamaumauina vaaiga o nofoaga e faigata ona oʻo i ai.
E le gata i lea, o le au'ili'iliga o isotope ma le DNA e mafai ona maua ai fa'amatalaga auiliili e uiga i amataga ma sootaga o tagata soifua i aso ua mavae. Faatasi ai ma nei alualu i luma faatekinolosi, ua mafai nei e le au su'esu'e mea anamua ona faia ni su'esu'ega loloto ma lagona le mautinoa i le fa'ailoaina o nofoaga taua.
I'uga
O le fuafuaina o nofoaga o mea anamua e manaʻomia ai se auala e tele ona vaega e aofia ai le tele o taʻiala, e amata mai i le tulaga faʻafanua, faʻamaoniga o mea taulima ma fausaga, faʻamaoniga o mea tau ola ma mea tau siʻosiʻomaga, talafaasolopito faasolopito ma tala tuu, i le auiliiliga o le siosiomaga ma aganuu. E ala i le tuufaatasia o metotia faasaienisi eseese ma tekinolosi faʻaonaponei, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻailoa ma suʻesuʻeina nofoaga o mea anamua ma le saʻo, ma faʻasaoina ai le tofi faʻaleaganuʻu ma talafaasolopito mo tupulaga o le lumanai.
O le malamalama i tulaga fa'avae e fa'aaogaina e fa'ailoa ai nofoaga o mea anamua e taua tele e le gata mo tagata su'esu'e mea anamua ae fa'apea fo'i mo tagata lautele e fiafia i le tala fa'asolopito ma le tofi fa'aleaganuu. Faatasi ai ma se talisapaia loloto o lenei faiga, e mafai ona tatou saofagā uma i le fa'asaoina ma le talisapaia o lo tatou tofi fa'asolopito mauoa ma lavelave.