O le Sootaga i le va o le Suʻesuʻega o Mea anamua ma le Gagana
O le suʻesuʻega o mea anamua ma le gagana o ni matāʻupu se lua e foliga mai e eseese o laʻua matāʻupu. E masani ona manatu i le suʻesuʻega o mea anamua o se saienisi e taulaʻi i le eliina o meafaitino anamua ma le suʻesuʻeina o aganuʻu ua mavae e ala i toega o meafaitino. I le taimi nei, o le gagana o se saienisi e taulaʻi i le gagana, e aofia ai lona fausaga, galuega, ma le evolusione. Peitaʻi, a suʻesuʻeina lelei, e fesoʻotaʻi lelei ia mea e lua ma e faʻaleleia atili le malamalama i aganuʻu a tagata. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai le sootaga i le va o le suʻesuʻega o mea anamua ma le gagana ma pe faʻapefea ona tuʻufaʻatasia nei auala e lua e maua ai se vaʻaiga sili atu ona tamaoaiga i le suʻesuʻeina o le talafaasolopito o tagata.
Su'esu'ega o Mea anamua ma Gagana: Malamalamaaga Fa'avae
A’o le’i talanoaina le sootaga i le va o nei matā’upu e lua, e mana’omia ona tatou malamalama i mea faavae o le su’esu’ega o mea anamua ma le gagana.
Arkeologi
O le suʻesuʻega o mea anamua o le suʻesuʻega lea o aganuʻu faaletagata e ala i le eliina ma le suʻesuʻeina o meafaitino, fausaga o fale, faʻamatalaga o meaola, ma isi nofoaga faʻaleaganuʻu. E eli e le au suʻesuʻe mea anamua le eleele e maua ai mea tuai mai le taimi ua tuanaʻi, e pei o meafaigaluega, teuga, toega o fale, ma e oʻo lava i mea anamua. O nei meafaitino e maua ai faʻamaoniga o le auala na ola ai tagata, galulue ai, fegalegaleai ai, ma atiina aʻe ai i totonu o latou sosaiete.
gagana
I le isi itu, o le gagana o le saienisi lea e suʻesuʻeina le gagana ma ona vaega eseese, e pei o le fonetika, phonology, morphology, syntax, semantics, pragmatics, ma sociolinguistics. E suʻesuʻeina e le gagana le faʻatulagaina o le gagana, le tuʻufaʻatasia o le fausaga o fuaiupu ma upu, ma le auala e maua ai le uiga i fesootaiga tautala ma fesootaiga e le tautala.
O le Sootaga i le va o le Suʻesuʻega o Mea anamua ma le Gagana
E ui o loʻo i ai i matāʻupu eseese, ae o le suʻesuʻega o mea anamua ma gagana e fesoasoani le tasi i le isi i vaega nei:
1. Toe Fausiaina o le Talafaasolopito
E taua tele le sao o suʻesuʻega o mea anamua ma gagana i le toe fausiaina o talafaasolopito o sosaiete anamua. O faʻamaumauga tusitusia na maua e ala i eliina o mea anamua e maua ai faʻamatalaga taua e uiga i gagana o loʻo tautalagia, ae o le suʻesuʻeina o gagana o nei gagana e fesoasoani e malamalama ai i le aganuʻu ma agafesootai o nei sosaiete.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le mauaina o papamaa omea i Mesopotamia o loʻo tusia ai tusitusiga cuneiform ua maua ai ni malamalamaaga i gagana Sumeria ma Akkadia. O suʻesuʻega faʻalegagana i nei tusitusiga ua fesoasoani e malamalama ai i feʻau o loʻo i ai, ma faʻaalia ai faʻamatalaga e uiga i tala faʻasolopito, tulafono, fefaʻatauaʻiga, ma le olaga i aso faisoo o tagata na soifua i lena taimi.
2. Atina'e o Gagana
O suʻesuʻega o mea anamua e maua ai foʻi faʻamaoniga o le atinaʻeina ma le salalau atu o gagana e ala i le eliina o meafaitino o loʻo i ai tusitusiga. O tusitusiga anamua e pei o tusitusiga Aikupito, tusitusiga Phoenician, ma tusitusiga mai le aganuʻu Mayan e mafai ai e le gagana ona suʻeina le alualu i luma o gagana i totonu o nei sosaiete.
Mo se faʻataʻitaʻiga, i le tulaga o le gagana Latina ma le gagana Eleni Anamua, o le mauaina o tusitusiga ma tusitusiga anamua na fesoasoani i tagata suʻesuʻe gagana e malamalama ai i le evolusione mai gagana Roma i gagana Roma i aso nei e pei o le Sipaniolo, Italia, ma le Falani.
3. Fa'ailoaina Fa'aleaganuu ma Fesoota'iga Fa'avaomalo
O mea taulima o loʻo i ai tusitusiga poʻo isi faʻatusa e masani ona faʻaalia ai fesootaʻiga i le va o malo eseese. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le tele o mea na maua mai mea anamua o loʻo faʻaalia ai le i ai o tusitusiga a Foinie i vaega o le Metitirani e mamao ese mai nofoaga tutotonu o aganuʻu a Foinie, o loʻo faʻaalia ai fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga tetele poʻo fegalegaleaiga faʻava-o-malo.
E faʻatatau foʻi lea i vaitaimi o femalagaaʻiga a tagata, lea e mafai ai e gagana faʻasolopito ona faʻaalia suiga i gagana ona o le fefiloi o aganuʻu e pei ona faʻaalia e mea na maua i mea anamua.
4. Le Tulaʻi Mai ma le Paʻū o le Gagana
E fesoasoani suʻesuʻega o mea anamua e faʻamatalaina ai le tulaʻi mai ma le pa'ū o gagana. Mo se faʻataʻitaʻiga, o mea na maua i le aʻai o Pompeii, lea na tanumia e le mauga mu o Vesuvius, ua maua ai faʻamatalaga e uiga i le faʻaaogaina o le gagana Latina i aso uma i lena taimi. O le mea lea, o mea anamua e maua ai le faʻamatalaga faʻasolopito e mafai ai ona atiaʻe ni manatu faʻapitoa e sili atu ona saʻo.
Tulaga Suesuega: Rapanui ma Rongorongo
O le suʻesuʻega faʻava-o-malo o mea anamua ma gagana e mafai ona vaʻaia i le faʻataʻitaʻiga o le aganuʻu a Rapanui i le Motu o Eseta. O se tasi o mealilo tetele a le motu o la latou faiga tusitusi, e taʻua o le rongorongo. E oʻo mai i le taimi nei, e leʻi faʻaliliuina atoatoa le rongorongo.
E ala i mea anamua, e mafai ona tatou malamalama ai sa i ai se sao taua o le rongorongo i le aganuu a Rapanui. O eliina o nofoaga i le motu ua maua ai ni papa laupapa ua ufitia i ni vaneina tulaga ese. I le faaaogaina o metotia faalegagana, o loo faaauau pea ona malamalama tagata atamamai i le fausaga o lenei gagana. O nisi o talitonuga e fautua mai ai ni mea e tutusa ma isi faiga tusitusi a Polenisia ma ni faatosinaga atonu mai Amerika i Saute.
O suʻesuʻega i mea anamua ma gagana e mafai ona maua ai se malamalamaaga i le auala na galue ai le rongorongo i le sosaiete Rapanui, pe o se tusitusiga mo sauniga faalelotu, pulega, po o isi faamoemoega. O se faataitaiga manino lea o le auala e mafai ai e le tuufaatasia o nei mataupu e lua ona foia mea lilo o le taimi ua tuanai.
Luʻitau i le Tuufaatasia o Suʻesuʻega o Mea anamua ma Gagana
E ui o loʻo manino mai faʻamanuiaga, ae o le tuʻufaʻatasia o suʻesuʻega o mea anamua ma gagana e lē aunoa ma ni luʻitau:
1. Fa'amaumauga e le'i atoatoa
O se tasi o luʻitau tetele o faʻamaumauga e le atoatoa. E masani ona faaleagaina, leiloa, pe le atoatoa foʻi meafaitino o mea anamua, ma faigata ai ona toe faʻaleleia le gagana.
2. Fa'auigaga Eseese
E mafai ona matuā fa'alagolago lava le tagata ia te ia lava i le fa'auigaga o mea taulima ma tusitusiga. Mo se fa'ata'ita'iga, e mafai ona alia'e mai ni fa'auigaga eseese mai se tusitusiga anamua e tasi, e fuafua i le gagana, gagana fa'a'upu, ma fa'ailoga e fa'aaogaina.
3. Leai o se Galulue Faatasi
O le leai o se galulue faatasi i le va o tagata suʻesuʻe i mea anamua ma tagata suʻesuʻe i gagana e mafai ona avea ma faʻalavelave. O le tuʻufaʻatasia o le malamalama mai vaega uma e lua e masani ona manaʻomia ai le galulue faʻatasi vavalalata e fausia ai se malamalamaga atoatoa.
I'uga
O le suʻesuʻega o mea anamua ma le gagana o ni matāʻupu se lua e ui ina foliga mai e eseese, ae o le mea moni e faʻaopoopo le tasi i le isi i le sailiga e malamalama i le talafaasolopito o tagata. E ala i meafaitino ma tusitusiga anamua, e maua ai e le suʻesuʻega o mea anamua mea mata e mafai e le gagana ona iloiloina e toe fausia ai gagana ma aganuʻu ua mavae. I se isi itu, e maua ai e le gagana meafaigaluega e faʻamatalaina ai meafaitino na maua e ala i suʻesuʻega o mea anamua. O le tuʻufaʻatasia o mea e lua e maua ai ni malamalamaga loloto i le alualu i luma o aganuʻu a tagata, fegalegaleaiga faʻaleaganuu, ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai i le taimi ua tuanaʻi.