O le Sootaga i le va o le Suʻesuʻega o Mea anamua ma le Suʻesuʻega o Tagata
Pendahuluan
E masani ona fesootaʻi le suʻesuʻega o mea anamua ma le anthropology i le suʻesuʻeina o talafaasolopito ma aganuʻu a tagata. O matāʻupu uma ia e lua e suʻesuʻeina ai le soifuaga o tagata, ae e eseese teisi a laʻua auala ma taulaʻiga. E faʻamamafa tele e le suʻesuʻega o mea anamua le suʻesuʻeina o mea na totoe mai le taimi ua tuanaʻi, ae o le anthropology e lautele atu, e suʻesuʻeina ai itu eseese o le tagata soifua, mai itu tau i meaola, aganuʻu, ma gagana. Peitaʻi, o le sootaga i le va o mea anamua ma le anthropology e matuā vavalalata lava, e faʻaopoopo le tasi i le isi i le tuʻuina atu o se ata atoatoa o le atinaʻeina ma amioga a tagata.
Fa'amatalaga ma le Va'aiga o le Su'esu'ega o Mea anamua
O le suʻesuʻega o mea anamua o le suʻesuʻega lea o le talafaasolopito o tagata ma le sosaiete e ala i le suʻesuʻeina o toega o meafaitino e pei o meafaitino, fale, ponaivi, ma fausaga o le vateatea. E malaga tagata suʻesuʻe i mea anamua i nofoaga anamua e eli ai nei toega ona suʻesuʻeina lea ina ia malamalama ai i le soifuaga o tagata i le taimi ua tuanaʻi. E taulaʻi le suʻesuʻega o mea anamua i le toe fausiaina o le talafaasolopito e ala i mea faaletino na tuʻua e tagata i vaitaimi ua mavae. E aofia ai le suʻesuʻeina o tekinolosi, tamaoaiga, fausaga lautele, ma aganuʻu faaletino.
Fa'amatalaga ma le Lautele o le Anthropology
O le Antropology o le saienisi lea e suʻesuʻeina ai tagata i itu uma o latou olaga. O lenei matāʻupu ua vaevaeina i ni vaega tetele se tele: antropology faʻaleaganuu, antropology faʻaletino (faʻaletino), antropology gagana, ma antropology o mea anamua. O le antropology faʻaleaganuu e suʻesuʻeina faiga faʻaagafesootai, tū ma aga, ma tulaga taua o sosaiete eseese. O le antropology faʻaletino e suʻesuʻeina itu faʻaletino ma le evolusione o tagata. O le antropology gagana e taulaʻi i le gagana ma fesootaʻiga. O le antropology o mea anamua—e masani ona taʻua o le antropology—o le vaega e sili ona fesootaʻi ma le antropology mama i le uiga lautele.
Le Taua o le Felagolagomaʻi i le va o le Suʻesuʻega o Mea anamua ma le Suʻesuʻega o Tagata
O le galulue faʻatasi i le va o le suʻesuʻega o mea anamua ma le anthropology e taua tele i le faʻaaliaina o le talafaasolopito ma le atinaʻeina o tagata i se auala atoatoa. O le suʻesuʻega o mea anamua e maua ai faʻamatalaga mautu i foliga o mea faitino ma mea totino e mafai ona faʻataʻitaʻiina ma iloiloina faʻasaienisi. I le isi itu, o le anthropology e maua ai se faʻavae faʻavae ma metotia mo le malamalama i amioga ma aganuʻu a tagata. O le tuʻufaʻatasia o mea e lua e mafai ai e le au suʻesuʻe ona fausia se tala e sili atu ona mauoa ma loloto o le talafaasolopito o tagata.
Su'esu'ega Fa'ale-Etnologika
O se tasi o faʻataʻitaʻiga manino o le tuʻufaʻatasia o le suʻesuʻega o mea anamua ma le anthropology o le ethnoarchaeology. O le ethnoarchaeology o se auala i le suʻesuʻega o mea anamua e faʻaaogaina ai matauga o sosaiete o aso nei e malamalama ai i faiga masani na faia e na sosaiete i aso ua mavae. E ala i le ethnoarchaeology, e mafai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona suʻesuʻeina pe faʻapefea ona faʻaaogaina ni meafaitino faapitoa i ni tulaga faʻaagafesootai ma faʻaleaganuu patino. Mo se faʻataʻitaʻiga, e ala i le matauina o le faʻaaogaina ma le faʻaaogaina e se sosaiete o meafaigaluega maʻa, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faia ni faʻaiʻuga e uiga i le auala na ono faʻaaogaina ai e sosaiete anamua ni meafaigaluega tutusa.
Lomiga ma Fesootaiga Faasaienisi
O le sootaga i le va o le suʻesuʻega o mea anamua ma le suʻesuʻega o tagata i le natura o tagata o loo atagia mai foi i lomiga ma fesootaiga faʻasaienisi. O le tele o mekasini faʻaleaʻoaʻoga ma konafesi faasaienisi e faafaigofie ai le fesuiaiga o manatu i le va o tagata suʻesuʻe i mea anamua ma tagata suʻesuʻe i uiga o tagata. O mekasini e pei o le American Journal of Archaeology, le Journal of Anthropological Archaeology, ma le Current Anthropology e masani ona lolomiina ni tusiga e talanoaina ai mea na maua i suʻesuʻega o mea anamua ma malamalamaaga faʻale-tagata. O konafesi faʻaleaʻoaʻoga e pei o le Society for American Archaeology Annual Meeting ma le European Association of Archaeologists Annual Meeting e avea foi ma nofoaga taua mo le fesuiaiga o le malamalama ma metotia.
Metotia Fa'a-Vaega Fa'apitoa
O le auala fa'apitoa o su'esu'ega o mea anamua ma su'esu'ega fa'a-tagata e mafai ai ona fa'aogaina le tele o metotia fa'apitoa ma sili ona faigata. O le fa'aogaina o tekinolosi fa'aonaponei e pei o le remote sensing, su'esu'ega o isotope, ma le DNA anamua e fa'aalia ai le auala e mafai ai ona su'esu'eina mea na maua mai mea anamua mai itu tau olaola ma tagata. E ala i le su'esu'ega o isotope, mo se fa'ata'ita'iga, e mafai ai e le au su'esu'e ona iloa ai mea'ai ma femalagaa'iga a tagata i aso ua mavae. I se tulaga tutusa, o le su'esu'eina o le DNA anamua e mafai ona maua ai ni malamalamaga i sootaga fa'ale-genetika i le va o tagata ma le auala na latou fetu'una'i ai i o latou siosiomaga.
Su'esu'ega Fa'aleaganuu
O le suʻesuʻega o mea anamua faʻaleaganuʻu o le lala lea o mea anamua e sili ona faʻaalia manino ai ona sootaga ma aganuʻu faʻale-aganuʻu. O lenei auala e suʻesuʻeina ai meafaitino i totonu o se faʻalapotopotoga faʻaleaganuʻu ma taulaʻi i le auala e atagia ai e nei meafaitino talitonuga, tulaga faatauaina, ma faiga faʻaagafesootai a se sosaiete. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o se fanuatanu e sili atu nai lo le na o le faʻailoaina o meafaitino na maua i le malamalama i le auala e atagia ai e faiga tanu talitonuga e uiga i le oti ma le olaga a sau i totonu o se aganuʻu faapitoa. O le mea lea, e galulue faʻatasi ai aganuʻu faʻale-aganuʻu ma aganuʻu faʻale-aganuʻu e fausia ai se malamalamaga sili atu ona atoatoa o faiga ma talitonuga faʻaagafesootai a se sosaiete.
Tulaga Suesuega: Göbekli Tepe Site
O se faʻataʻitaʻiga mataʻina o loʻo faʻaalia ai le galulue faʻatasi i le va o mea anamua ma mea tau aganuʻu e mafai ona maua i le suʻesuʻega o le nofoaga o Göbekli Tepe i Turkey. O lenei nofoaga ua manatu o se tasi o fale lotu tuai i le lalolagi, na fausia e se sosaiete tulimanu ma aoina i le pe tusa o le 9600 T.L.M. I le faʻaaogaina o auala tau aganuʻu, na eliina ma suʻesuʻeina ai e le au suʻesuʻe ni fale maʻa taua ma ni meafaitino na maua i le nofoaga. Ona faʻaaogaina lea o suʻesuʻega tau aganuʻu e faʻamatalaina ai le taua faʻaleaganuu ma faʻaagafesootai o nei fale ma meafaitino. Mo se faʻataʻitaʻiga, o ata o manu i luga o poutū maʻa e mafai ona maua ai se malamalamaaga i talitonuga faʻalelotu ma faʻatusa atonu na i ai i totonu o le sosaiete.
I'uga
O le suʻesuʻega o mea anamua ma le anthropology o ni matāʻupu e lua e fesoʻotaʻi lelei i le taumafaiga e malamalama i le talafaasolopito ma le aganuʻu a tagata. E ala i le suʻesuʻega o mea anamua, tatou te maua ai faʻamatalaga mautu mai le taimi ua tuanaʻi, ae o le anthropology e fesoasoani ia i tatou e faʻamatalaina na faʻamatalaga i totonu o le tulaga lautele o amioga ma aganuʻu a tagata. O le tuʻufaʻatasia o nei mea e lua e maua ai se vaʻaiga sili atu ona tamaoaiga ma loloto i le atinaʻeina o tagata mai taimi anamua e oʻo atu i le vaitaimi faʻaonaponei.
O le mafutaga vavalalata i le va o le suʻesuʻega o mea anamua ma le suʻesuʻega o tagata soifua o loʻo atagia mai foʻi i auala eseese o suʻesuʻega, lomiga faʻasaienisi, ma suʻesuʻega o mataupu e tuʻufaʻatasia ai auala mai matāʻupu uma e lua. I le faʻaauauina o le tulituliloaina o se auala faʻapitoa, e faʻamoemoe o le a faʻaauau pea ona faʻalauteleina lo tatou malamalama i le talafaasolopito o tagata ma aganuʻu, ma maua ai ni malamalamaga loloto i le tagata ma le auala na tatou oʻo mai ai i lenei tulaga i le talafaasolopito o le aganuʻu a tagata.