Ulutala: Su'esu'ega o Mea Anamua ma Su'esu'ega o le Tau Anamua: Sailiiliga o le Taimi ua Tuana'i e Valoia ai le Lumana'i
Atonu e foliga mai e eseese le suʻesuʻega o mea anamua ma suʻesuʻega o le tau i le taimi muamua, ae o nei matāʻupu e lua e fesoʻotaʻi faʻavae, e fesoasoani e faʻamatalaina le talafaasolopito lavelave o lo tatou paneta ma ona tagata. O le suʻesuʻeina o toega o aganuʻu ua mavae ma le iloiloina o faʻamaumauga o le tau mai vaitaimi anamua, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona maua ni malamalamaga loloto i le auala na fetuʻunaʻi ai, manuia ai, pe paʻuʻū ai sosaiete anamua ona o le suiga o latou siosiomaga. O lenei malamalamaga atoatoa e le gata ina faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le talafaasolopito o tagata ae ofoina atu ai foʻi ni lesona taua mo sosaiete i aso nei o loʻo tauivi ma luʻitau o loʻo tulaʻi mai e suiga o le tau i aso nei.
O le Feso'ota'iga Fa'a-Vaega Eseese
O le suʻesuʻega o mea anamua e aofia ai le suʻesuʻega faʻapitoa o le talafaasolopito o tagata ma le talafaasolopito anamua e ala i le eliina ma le auʻiliʻiliga o meafaitino, fausaga, ma isi toega faaletino. I le tulaga masani, e taulaʻi i itu tau agafesootai ma aganuʻu, e pei o fefaʻatauaʻiga, feeseeseaiga, femalagaaʻiga, ma le olaga i aso faisoo. I le isi itu, o le paleoclimatology, o se lala o le saienisi o le tau, e toe fausia ai tau i aso ua mavae e faʻaaoga ai ni sui e pei o le aisa, mama o laʻau, otaota o le eleele, ma faʻamaumauga o mea tuai. O nei vaega e lua e feiloaʻi i le mea na aʻafia ai e le siosiomaga le atinaʻeina o tagata, ma le faʻafeagai, e faʻaalia ai le auala na aʻafia ai e tau i aso ua mavae le aganuʻu a tagata.
Sui o le Tau i Suʻesuʻega o Mea anamua
O se tasi o meafaigaluega autū i le faʻafesoʻotaʻiina o le saienisi o le tau ma le suʻesuʻega o mea anamua o le faʻaaogaina lea o ni sui o le tau. O nei faʻamaumauga faʻalenatura e maua ai faʻamaoniga e le tuusaʻo o tulaga o le tau i aso ua mavae, ma mafai ai e saienitisi ona toe fausia ni siosiomaga anamua. O punaoa eseese, e aofia ai mama o laau, fatu aisa, otaota o le sami, ma faʻataʻitaʻiga o poleni, e ofoina atu ai se ata auiliili o talaaga o le tau i aso ua mavae i le tele o afe tausaga.
– A'aisa: E maua mai i aisa i pole, o a'aisa o lo'o i ai ni pupuni ea ua maileia e avea o ni kapisi taimi, e puipuia ai le tuufaatasiga o le ea, suiga o le vevela, ma e o'o lava i fa'amaoniga o le mu o mauga mu i le selau afe tausaga. E mafai ona fesoota'i nei fa'amaumauga ma fa'amaumauga fa'asolopito mai malo anamua.
– Mama o Laau: O le Dendrochronology, o le suʻesuʻega o mama o laʻau, e tuʻuina atu ai faʻamatalaga saʻo faaletausaga i suiga o le tau. O mama lautele e faʻaalia ai tulaga lelei o le tuputupu aʻe, aʻo mama vaapiapi e faʻaalia ai vaitaimi o faigata o le tau, e pei o le lāmala poʻo le taumalulu ogaoga. E faʻaaogaina e le au suʻesuʻe mea anamua le dendrochronology e faʻamauina ai le aso o mea taulima ma fausaga laupapa, e faʻatusatusa ai mea e le masani ai o le tuputupu aʻe ma mea tutupu i le talafaasolopito.
– Ogatotonu o le Sediment: O vaega o le palapala ua fa'aputuina i vaituloto, vaitafe, ma vasa e mafai ona fa'aalia ai tulaga o le tau i aso ua mavae. O le su'esu'eina o le fa'asologa o vaila'au ma mea fa'aola o nei vaega e fesoasoani i le toe fausiaina o suiga fa'asolopito o le ea ma le vevela o le vasa.
– Su'esu'ega o Poleni: O le Palynology e aofia ai le su'esu'eina o fatu poleni ua liu ma'a e iloa ai le tau ma mamanu o la'au i aso ua mavae. O suiga i le fa'atulagaina o ituaiga la'au e mafai ona atagia ai suiga o le tau, ma fa'amatala ai le auala na tali atu ai sosaiete fa'ato'aga anamua i suiga o le si'osi'omaga.
Suʻesuʻega o Mataupu ma Aafiaga
E tele nofoaga o mea anamua i le lalolagi atoa o loʻo faʻamatala mai ai ni tala mataʻina e uiga i fegalegaleaiga i le va o sosaiete anamua ma o latou siosiomaga fesuisuiaʻi.
Le Malo Maya
O le pa'ū o le aganu'u Mayan i le seneturi lona 9 TA e masani ona ta'ua i su'esu'ega o suiga fa'aagafesootai e mafua mai i le tau. Ua maua e tagata su'esu'e mea anamua ma saienitisi tau i fa'amaoniga e fa'aalia ai le lāmala ogaoga ma le umi i le vaitaimi mulimuli o le aganu'u Mayan. O fatu o le oneone mai vaituloto i le itulagi o lo'o fa'aalia ai le fa'aitiitia o le timuga ma le maualuga o le fua o le fa'amamago. O lenei fa'alavelave tau i le tau atonu na fa'ateteleina ai feeseeseaiga fa'aagafesootai fa'apolokiki, le lava o puna'oa, ma feeseesea'iga, ma mafua ai ona pa'ū mulimuli ane lenei aganu'u fa'apitoa.
Nofoaga Norse a Greenland
O nofoaga Norse i Greenland i le vaitaimi o le mafanafana o le Medieval (900-1300 TA) ua ofoina mai ai se isi faʻataʻitaʻiga aoga. I le amataga, o le tau mālūlū na mafai ai ona faia ni faʻatoʻaga lelei ma le tausiga o lafumanu. Peitaʻi, o le amataga o le Little Ice Age i le seneturi lona 14 na aumaia ai ni tulaga faigata ma malulu. O faʻamaoniga o mea anamua ua faʻaalia ai o nei nofoaga na tauivi e tausia i latou lava, ma feagai ai ma le le lava o meaʻai ma iu ai ina lafoaʻiina. O le suʻesuʻega o le isotope o ponaivi e faʻaalia ai le le lava o meaʻai, aʻo le faʻateleina o ponaivi o seal e faʻaalia ai se suiga i meaʻai e faʻavae i luga o le sami o se fuafuaga e taulimaina ai.
Aikupito Anamua ma le Naila
O le faalagolago o tagata Aikupito anamua i lologa faaletausaga a le Naila mo faatoaga o loo atagia mai ai se fesootaiga loloto i le va o le siosiomaga ma gaoioiga a tagata. O Tusi a Amarna, o se faasologa o papa omea mai le seneturi lona 14 T.L.M., o loo faamaumauina ai fesootaiga faava-o-malo o loo faaalia ai le tele o le mataituina ma le tali atu a tagata Aikupito i tulaga o le tau. O suesuega i poleni ma palapala o le Naila Delta ua latou iloa ai suiga i le tafe o le Naila, ma fesootai ai le maualalo o le vai ma vaitaimi o faalavelave faapolokiki ma agafesootai.
Suiga o le Tau i Aso Nei: Aoaoina mai le Taimi ua Tuanaʻi
O le malamalama i le auala na tali atu ai sosaiete anamua ma le auala na aʻafia ai i latou i suiga o le tau, o se lesona taua tele lea mo tagata i aso nei. O faʻataʻitaʻiga faʻasolopito o femalagaaiga e mafua mai i le tau, le onosaʻi o le sosaiete, ma le puleaina o punaoa, ua maua ai se faʻafanua mo fuafuaga faʻaonaponei i le taulimaina o tulaga lamatia o le tau.
– Fetuunaiga ma le Onosa’i: O lo’o fa’aalia e malo anamua ni fuafuaga eseese e fetu’una’i ai e tali atu ai i faigata o le tau. Mo se fa’ata’ita’iga, na fausia e tagata Mayan ni faiga tetele e fa’asusu ai ma teuina ai le vai e pulea ai le le lava o le vai, ma na fetu’una’i e tagata Norse faiga o lafumanu ma fa’ato’aga i tulaga fesuisuia’i. E mafai e le au fuafuaina o aso nei ona fa’aaogaina nei mea fou anamua e mamanuina ai atina’e gafataulimaina ma faiga fa’ato’aga e malolosi.
– Pulega o Punaoa: O suiga i le maua o punaoa ona o suiga o le tau ua leva ona taitai atu ai i feeseeseaiga ma toe fetuunaiga o sosaiete. O le malamalama i nei faiga e mafai ona faʻamatalaina ai auala o loʻo iai nei i le vaevaeina o punaoa, puipuiga o feeseeseaiga, ma le pulega faʻatasi o punaoa faʻavaomalo.
– Suiga o Aganuu ma Faiga Faavae: O faʻamaoniga o mea anamua ma mea anamua o le tau ua faʻamamafaina ai le taua o suiga o aganuu ma faiga faavae i le taimi tatau i le faʻaitiitia o aafiaga o suiga o le tau. O sosaiete e faʻaalia le fetuutuunaʻi ma le fetuutuunai, e pei o tagata Aikupito ma a latou pulega o lologa i le Naila, o loʻo faʻaalia ai le taua o le faia o faiga faavae e aunoa ma se faʻalavelave ma le malamalama.
iʻuga
O le galulue faʻatasi i le va o suʻesuʻega o mea anamua ma suʻesuʻega o le tau anamua e faʻamauoa ai lo tatou malamalama i fegalegaleaiga a tagata ma le siosiomaga i aso ua mavae, ma faʻamamafaina ai lesona latou te ofoina mai mo lo tatou lumanaʻi. A o tatou feagai ma luʻitau faʻaonaponei o suiga o le tau, e taua tele le tuʻufaʻatasia o le malamalama faʻasolopito ma malamalamaga faʻasaienisi o aso nei. O le faia o lea mea, e mafai ai ona tatou atiina ae ni fuafuaga e sili atu ona malamalama, mautu, ma fetuutuunai e faʻatautaia ai le lumanaʻi le mautonu o le tau, ma faʻamautinoa ai le faʻaauauina ma le soifua manuia o sosaiete i le lalolagi atoa. O le mea moni, o le taimi ua mavae o loʻo i ai le ki i le tatalaina o se lumanaʻi e sili atu ona mautu, ma o suʻesuʻega faʻapitoa o loʻo tu i le pito i luma o lenei sailiga mo le malamalama ma le ola.