Suʻesuʻega Faʻasolopito i Sone Feteʻenaʻiga: Luʻitau, Lamatiaga, ma Mafaufauga Tau Amio
O le suʻesuʻega o mea anamua, o le saienisi lea e suʻesuʻeina le talafaasolopito o tagata e ala i le eliina ma le suʻesuʻeina o meafaitino, fale, ma isi toega faaletino, e masani ona faʻamanatu mai ai ata o nofoaga filemu eliina i nofoaga maotua. Peitaʻi, o se vaega o lenei matāʻupu e masani ona le amanaʻiaina e aofia ai suʻesuʻega o mea anamua i nofoaga feteenaʻi. O nei siosiomaga e tuʻuina atu ai luʻitau tulaga ese i tulaga o loʻo faʻatulagaina, amioga, ma le saogalemu o le tagata lava ia ae e taua tele foʻi mo le malamalama i amataga ma atinaʻe o aganuʻu a tagata, faiga faʻapolokiki, ma fefaʻatauaʻiga faʻaleaganuʻu.
Le Taua o Suʻesuʻega i Mea o le Eleele i Sone Feteʻenaʻiga
O vaega o feteenaiga o nofoaga e masani ona i ai le taua tele i le talafaasolopito. E tele taua ma feeseeseaiga faaitulagi e tutupu i itulagi e loloto ona aʻa i le talafaasolopito, ma avea ai ma oa taua o faamaumauga o mea anamua. Mo se faataitaiga, o Sasaʻe Tutotonu, e masani ona aafia i feteenaiga, o le amataga foi lea o nisi o malo muamua ma sili ona lauiloa i le lalolagi. O ie matagofie o talafaasolopito o nofoaga e pei o Iraq, Suria, Isaraelu, ma Aikupito e maua ai ni lesona taua e uiga i le tofi faaleaganuu, atinae o taulaga, ma faiga faaupufai anamua.
O le suʻesuʻeina o nei vaega e oʻo lava i taimi o feeseeseaiga e mafai ai e le au suʻesuʻe ona maua ni malamalamaaga taua i le talafaasolopito o tagata, e fesoasoani ai i le toe fausiaina o tala faasolopito ia e faigofie ona faʻaumatia pe faʻaseseina e feeseeseaiga faifai pea.
Lu'i ma Tulaga lamatia
Atonu o luʻitau sili ona mataʻina mo tagata suʻesuʻe mea anamua i nofoaga feteenai o lamatiaga faaletino ma faʻalavelave tau lokisitika. O popolega i le saogalemu e sili ona taua. O loʻo feagai tagata suʻesuʻe ma faʻamataʻuga mai taua o loʻo tutupu, maina o le eleele, ma le faoa faamalosi, faatasi ai ma isi lamatiaga. O le saogalemu patino e le naʻo se mataupu o le tiutetauave a le tagata lava ia; e aofia ai le soifua manuia o le 'au suʻesuʻe mea anamua atoa, e aofia ai tagata faigaluega i le lotoifale ma le aufaigaluega lagolago.
E tele fo'i fa'afitauli tau feso'ota'iga. E ono fa'atapula'aina le ulufale atu i nofoaga ona o gaioiga fa'amiliteli, nofoaga e siaki ai, po'o fa'alavelave fa'avae. E le gata i lea, e ono fa'aleagaina le tulaga o atina'e i le lotoifale, ma a'afia ai felauaiga, feso'ota'iga, ma sapalai fa'avae. I nisi tulaga, e maua ai e le au su'esu'e i latou lava o lo'o galulue e aunoa ma ni meafaigaluega taua, felauaiga fa'atuatuaina, po'o ni nofoaga mautu.
Mafaufauga Tino
E ui e tāua luʻitau faʻatino, ae o le tulaga tau amio o le faʻatinoina o suʻesuʻega o mea anamua i nofoaga o feteʻenaʻiga e tutusa lava le lavelave, pe afai e le sili atu ona faigata.
Puipuiga o le Tofi Fa'aleaganuu: O se tasi o popolega fa'atamaoaiga fa'anatinati o le puipuiga lea o le tofi fa'aleaganuu. E masani ona a'afia nofoaga o fete'ena'iga i le faoa faamalosi ma fefa'ataua'iga fa'asolitulafono o mea anamua. E mafai e tagata su'esu'e mea anamua ona faia se sao taua i le fa'amaumauina ma le puipuia o meafaitino, ae o lo latou i ai e mafai foi ona tosina mai ai le mafaufau e le mana'omia, ma ono fa'ateteleina ai le fa'afitauli latou te taumafai e fa'aitiitia.
Auai i le Nu'u: E tatau i su'esu'ega tau amio ona aofia ai nu'u i le tele e mafai ai. O tagata o le nu'u o suli fa'aleaganuu ia o mea tau su'esu'ega o mea anamua, ma e taua tele a latou sao ma le maliega. E tatau i tagata su'esu'e ona nofouta i faiga fa'a'ole'ole e ono o'o mai fa'atasi ma le "parachute archaeology," lea e maua ai e saienitisi mai fafo le malamalama e aunoa ma le manuia o tagata o le nu'u.
Fa'aitu'au ma le Fa'amoemoega Fa'alilolilo: O le isi vaega tau amio o le ono iai lea o fa'aitu'au ma le fa'asesēina o mea na maua i su'esu'ega o mea anamua e lagolago ai ni fuafuaga fa'apolokiki po'o ni manatu fa'avae fa'apitoa. I siosiomaga fevaevaea'i, e mafai e su'esu'ega e leai se fa'aitu'au ona feto'ai ma tala fa'aleatunuu, fa'alelotu, po'o aganu'u, ma lamatia ai le moni ma le le faaitu'au o le su'esu'ega.
Fa'amuamua o Su'esu'ega: O le faia o fa'ai'uga e uiga i le faia pe leai o su'esu'ega i se sone o fete'ena'iga e tula'i mai ai fo'i ni fesili tau amio. Pe o le malamalama e ono maua e fa'amaonia ai tulaga lamatia ma punaoa na fa'aaluina? Pe sili atu ona fa'aaogaina nei punaoa i siosiomaga e sili atu ona mautu pe tatau ona vaevaeina i se auala ese i totonu o le sone o fete'ena'iga lava ia?
Studies tulaga
Suria: O le taua faalemalo i Suria na matuā aafia ai nofoaga o mea anamua e pei o Palmyra, o se nofoaga o le Tofi o le Lalolagi a le UNESCO lea na mafatia i le tele o faaleagaina ona o le ISIS. Sa galulue tagata suʻesuʻe mea anamua a Suria ma faavaomalo i lalo o tulaga faigata e faamaumau ma faasaoina mea latou te mafaia, e ala i le faaaogaina o tekinolosi e pei o ata satelite ma le pueina o ata e leai ni vaalele e mataʻituina ai le tulaga o nofoaga mai se mea mamao.
Iraq: O le tofi o suʻesuʻega anamua a Iraq ua faʻaauau pea ona lamatia e taua ma le faoa faamalosi. I le taimi o le Taua a Iraq, o faʻalapotopotoga e pei o le Falemataʻaga a Iraq i Baghdad na faoa faamalosi, ma mafua ai ona leiloa ma faʻaumatia le tele o mea taua. Talu mai lena taimi, ua atiaʻe ni taumafaiga e toe maua mai ai mea na gaoia, faʻatekinolosiina faʻaputuga, ma aʻoaʻoina tagata suʻesuʻe anamua a Iraq ma tagata tomai faapitoa i falemataʻaga.
Afghanistan: O le fete’ena’iga i Afghanistan mo le tele o tausaga ua lamatia ai nofoaga ta’uta’ua e pei o le Mes Aynak, o se nofoaga tele o monaseri Buddhist. E ui ina o lo’o i totonu o se sone fete’ena’iga ma feagai ma le lamatiaga o galuega o le eliina o minerale, ae ua faia galuega tetele o mea anamua, ma ua lisiina ai le silia ma le 400 faatagata tetele pe tetele atu, tusitusiga, ma fausaga matagofie.
Faʻamatalaga Faʻatekinolosi
O le alualu i luma o tekinolosi ua ofoina atu ai ni auala fou e foia ai nisi o luitau e mafua mai i le galue i nofoaga feteenai. O tekinolosi o le iloa mamao, ata o satelite, ma le mataituina e aunoa ma ni vaalele e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona aoina faamatalaga e aunoa ma le i ai faaletino. E mafai e le GIS (Geographic Information Systems) ona tuufaatasia ma iloilo faamatalaga tau fanua, ma fatuina ai ni faafanua auiliili e faailoa ai fuafuaga mo le faasaoina ma faiga o faaiuga mamao.
O galuega faatino o le Digital Archaeology ma le Virtual Heritage e maua ai auala mo le faamaumauina ma le faasaoina o faatusa faafuainumera o meafaitino ma nofoaga, ma ia mautinoa ai e tusa lava pe leiloa pe faaleagaina mea faaletino, ae o loo tumau pea se kopi faafuainumera.
Puipuiga o le Saogalemu ma le Galulue Faatasi Faavaomalo
Ua fa’ateleina le avea o taumafaiga fa’asao ma mea e fa’amuamua, e masani ona aofia ai le galulue fa’atasi fa’avaomalo. O fa’alapotopotoga e pei o le UNESCO ma le tele o NGO o lo’o galulue e puipuia le tofi fa’aleaganu’u e ala i tulafono, fa’asalalauga fa’alauiloa, ma le fa’atupeina o taumafaiga fa’asao. O taumafaiga fa’atasi fa’avaomalo e fa’amoemoe e puipuia ma toe fa’aleleia nofoaga ua fa’aleagaina, toe fa’afo’i mai mea na gaoia, ma a’oa’oina tagata tomai fa’apitoa i le lotoifale i metotia fa’aonaponei o le fa’asao.
iʻuga
O suʻesuʻega o mea anamua i nofoaga o feeseeseaiga o se galuega e tumu i lamatiaga ma le lavelave o amioga, ae o loʻo tumau pea le taua mo le faʻasaoina ma le malamalama i le talafaasolopito o tagata. E ui o luʻitau e tele—e amata mai i lamatiaga faaletino ma faigata tau pulega i mea faigata tau amioga—ae o le taua o le malamalama na maua mai i ia suʻesuʻega e le mafai ona faʻateleina. E fesoasoani i le puipuia o le tofi faaleaganuu, malamalama i talaaga faasolopito, ma le faʻaleleia atili o le galulue faʻatasi faavaomalo. O se auala e tele itu e aofia ai tekinolosi, tiutetauave tau amio, puipuiga, ma le auai o le alalafaga e ofoina atu ai le auala sili e agai i luma ai mo tagata suʻesuʻe mea anamua o loʻo faimalaga i nei laufanua matautia ae taua tele.