Metotia o Suesuega i le Antropolosi Fa'a-Gagana
O le antropolotika fa'ale-gagana o se lala o le antropolotika e su'esu'eina le gagana o se faiga fa'aagafesootai ma fa'ale-aganu'u. O lona taula'iga autū e le gata i fausaga fa'a-gagana (e pei o le kalama po'o le phonology), ae o le auala e fa'aoga ai e tagata le gagana e fausia ai fegalegaleaiga, feutaga'i ai i fa'asinomaga, tausia le pule, fa'atonutonu tu ma aga, ma fa'asalalau atu le malamalama i tulaga masani i aso uma. O le mea lea, o metotia su'esu'e i le antropolotika fa'ale-gagana e masani ona agava'a, fa'atatau i le tulaga, ma fa'amamafa ai galuega fa'atino mo se taimi umi. Peita'i, o atina'e talu ai nei ua tatalaina ai fo'i avanoa mo metotia fa'atatau, su'esu'ega o le corpus, ma le ethnography numera e su'esu'e ai faiga fa'a-gagana i se lalolagi ua fa'ateleina le numera.
1. Suiga o tagata o le fa'avae autū
O le metotia sili ona tulaga ese i le antropoloki gagana o le etnografi, o suʻesuʻega i le fanua e faʻatatau i le malamalama i le soifuaga lautele mai le vaaiga a tagata auai. I le etnografi, e masani ona nonofo pe auai soo tagata suʻesuʻe i le alalafaga o loʻo suʻesuʻeina, fausia ni mafutaga, mataʻituina gaoioiga i aso taitasi, ma faʻamaumauina faiga faʻaauau o fesoʻotaʻiga. E le gata ina aoina e le etnografi faʻamatalaga ae fausia ai foʻi se malamalamaga i le mafuaʻaga e tautala ai tagata i le auala latou te faia ai, pe a latou filifili e faʻalologo, pe faʻapefea ona latou faʻafeiloaʻi, faʻataʻaliali, finau, pe faʻafesagaʻi ma isi e tusa ai ma le faʻatulagaga lautele.
E mafai e le etnografia ona fa'afanua e le au su'esu'e ia "tulafono e le'i tusia" o fesoota'iga: mo se fa'ata'ita'iga, o ai e muamua tautala i se fonotaga masani, pe fa'apefea ona fa'aogaina auala fa'aaloalo e tete'e ai e aunoa ma le fa'atiga, pe fa'apefea ona manatu nisi gagana e sili atu ona ta'uleleia nai lo isi. O le mea lea, o le etnografia e maua ai le tala'aga e fa'amaoaigaina ai fa'amatalaga fa'a-gagana i se tulaga fa'aagafesootai ma fa'aleaganuu.
2. Matauga a le au auai
O le matauga auai o se metotia autū e o faatasi ma le suʻesuʻega o aganuu. E lē na o le matauga mai se mea mamao e faia e le au suʻesuʻe, ae auai i gaoioiga faʻale-nuʻu—i le tulaga e talafeagai ma talafeagai—o lea e puʻeina ai ni vaega eseese o fegalegaleaiga e masani ona misia i faʻatalanoaga aloaia. I le tulaga o le suʻesuʻega faʻa-gagana, o le matauga auai e fesoasoani i le au suʻesuʻe e malamalama i itu faʻatino e pei o le faaleoina o leo, taofi, taga, foliga vaaia, ma le tulaga o loʻo i ai e aʻafia ai le uiga o upu.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai ona ogaoga pe faʻatauemu le fuaiupu lava e tasi e fuafua i le tulaga ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai. O le matauina o le auai e mafai ai e le au suʻesuʻe ona faʻamaumauina pe faʻapefea ona "fausia faʻatasi" le uiga i fegalegaleaiga, ae le naʻo upu.
3. Fa'amaumauga fa'alenatura
O le faamaumauina o talanoaga masani o se metotia taua tele aua o le tele o mea tau gagana—e pei o le fesuiai o upu, talie, faalavelave, faailoga o le talanoaga (“eh,” “uh,” “uh”), po o ni fuafuaga faalavelave—e aliaʻe mai faafuaseʻi. O faamatalaga ua faamaumauina e mafai ona avea ma leo po o le vitio. E masani ona sili atu le vitio mo le iloiloina o vaega eseese: taga o lima, itu e tilotilo ai, mamao o le tino, ma le faaaogaina o mea o loo siomia ai le talanoaga.
Peita’i, o le faamaumauina o fa’amaumauga masani e mana’omia ai le fa’aeteete i amioga tatau: maua le maliega a le auai, tausia o le le faalauaiteleina, aloese mai le faamaumauina i tulaga maaleale, ma ia mautinoa le saogalemu o le teuina o fa’amaumauga. E tatau foi i tagata su’esu’e ona mafaufau i le a’afiaga o le “paradox a le tagata matau,” o se suiga lea i amioga fa’a-gagana ona o le iloa o le faamaumauina. Ina ia fa’aitiitia lenei mea, e masani ona fausia e tagata su’esu’e le masani ma faia fa’amaumauga faifai pea se’ia o’o ina lagona e tagata auai le to’a.
4. Fa'atalanoaga fa'ale-etnografika ma fa'atalanoaga fa'atulagaina fa'apitoa
O fa'atalatalanoaga i le antropolotika fa'ale-gagana e lē na'o ni fesili ma ni tali, ae o se auala e su'esu'e ai le malamalama fa'alotoifale e uiga i le gagana: talitonuga fa'a-gagana, iloiloga o ni gagana fa'apitoa, aafiaga o le fa'ailogaina o gagana, po'o ni fuafuaga fa'a-gagana i tulaga aloa'ia. O fa'atalatalanoaga fa'ale-etnografia e masani ona fetu'una'i, mulimuli i le tala a le tagata na fa'amatala, ma fa'amuamua le uiga mai o latou manatu.
E fa'aaogaina fa'atalanoaga fa'atulagaina fa'apitoa pe a mana'omia e tagata su'esu'e ona su'esu'e se autu patino (e pei o le fa'aaogaina o le gagana i le a'oga, fale, po'o le galuega) ae fa'atagaina pea mo su'esu'ega. E aoga lenei metotia mo le fa'aopoopoina o fa'amaumauga masani o fegalegaleaiga: e mafai e tagata su'esu'e ona fesili e uiga i mafua'aga o le filifilia o upu, manatu i le faaaloalo, po'o le tala'aga o suiga o le gagana i totonu o le nu'u.
5. Iloiloga o lauga ma iloiloga o talanoaga
O le taimi lava e aoina ai faʻamaumauga, e taua tele le laʻasaga o le suʻesuʻega. I le suʻesuʻega faʻa-gagana, e suʻesuʻeina e le suʻesuʻega o talanoaga pe faʻapefea ona faʻafoliga e le gagana le moni o le soifuaga lautele—mo se faʻataʻitaʻiga, pe faʻapefea ona faʻamatalaina tala o le "alualu i luma" i faiga faʻavae a le malo e faʻatauvaʻa ai gagana faʻalotoifale. E suʻesuʻeina e le suʻesuʻega o talanoaga le filifiliga o leo, faʻataʻitaʻiga, fausaga o tala, ma le tulaga o le autu i totonu o le tusitusiga poʻo le lauga.
O le au'ili'iliga o talanoaga e sili atu ona taula'i i le fa'atulagaina o fegalegaleaiga: taimi e faia ai ni suiga, fa'asologa o paga (fesili-tali, fa'afeiloa'iga-toe fa'afeiloa'iga), auala e toe fa'aleleia ai, ma le auala e fa'atumauina ai e tagata auai se fesoota'iga sologa lelei. O lenei metotia e aoga mo le su'esu'eina o fa'amatalaga laiti e fa'aalia ai fausaga fa'aagafesootai: o ai e masani ona fa'alavelave, o ai e tatau ona fa'atali, pe fa'apefea ona fa'atuina le pule e ala i taimi e faia ai ni suiga.
6. Fa'aliliuga ma fa'amatalaga
O le tusitusiga o le alalaupapa lea i le va o faʻamatalaga mata ma le auʻiliʻiliga. I suʻesuʻega faʻa-gagana, e masani ona sili atu le tusitusiga nai lo le na o le tusiaina o upu. E mafai ona faʻamaumauina le faaleoga, taofi, faʻamamafa, 'ata, tautalaga fefiloi, ma elemene e le o ni upu. E mafai ona faʻatulagaina faiga o tusitusiga e tusa ai ma sini o suʻesuʻega: o le sili atu ona auiliili o le auʻiliʻiliga fegalegaleai, o le sili atu foi lea ona auiliili o le tusitusiga.
E masani fo'i ona fa'aopoopoina ni fa'amatalaga fa'aopoopo: mo se fa'ata'ita'iga, o le fa'ailogaina o taimi e fesuia'i ai tusitusiga, e aofia ai fa'amatalaga fa'aopoopo o morpheme mo gagana e le'i fa'amaoniaina, po'o le matauina o le anotusi (o ai o lo'o tautala i ai, i le a le tulaga, ma a fegalegaleaiga fa'aagafesootai). E masani ona fa'aaogaina polokalama faakomepiuta e pei o le ELAN po'o le Praat e fa'afetaui ai fa'amatalaga ma leo-vitio ma fa'afaigofie ai le fa'ailogaina o tusitusiga.
7. Metotia fa'atusatusa ma su'esu'ega o fesuia'iga
E faʻaaogaina foʻi e le suʻesuʻega faʻa-gagana ni faʻatusatusaga i tulaga eseese, vaega, poʻo augatupulaga e suʻesuʻe ai le suiga o gagana. Atonu e faʻatusatusa e le au suʻesuʻe le auala e faʻaaoga ai e talavou ma tagata matutua ni faʻafeiloaʻiga, eseesega o gagana i le va o nofoaga i totonu o aiga ma nofoaga faitele, poʻo suiga o gagana ona o femalagaaiga ma le nofoia o taulaga. O le suʻesuʻega o le eseesega e fesoasoani e malamalama ai i le auala e fesoʻotaʻi ai filifiliga o gagana ma le faasinomaga (itupa, vasega, ituaiga, lotu), faʻapea foʻi ma le auala e faʻatauaina ai e sosaiete ni ituaiga faʻapitoa o gagana.
I nisi tulaga, e faʻaaogaina metotia faʻatusatusa i se tulaga faʻatapulaʻaina, mo se faʻataʻitaʻiga le faitauina o le tele o taimi e fesuiaʻi ai tulafono poʻo le aliali mai o nisi o faʻatulagaga i se faʻamaumauga o talanoaga, ona faʻamatalaina lea i se tulaga agavaa i totonu o se faʻamatalaga faʻale-etnografika.
8. Suʻesuʻega faʻatekinolosi numera ma ala o faasalalauga
Ua fausia e atina'e fa'atekonolosi ni avanoa fou mo fesoota'iga: ala o faasalalauga faaagafesootai, vaega talatalanoa, taaloga i luga ole initaneti, ma fa'asalalauga vitio pupuu. O le su'esu'ega fa'ale-gagana i le taimi nei ua su'esu'eina loloto ai faiga fa'a-gagana i avanoa numera, e aofia ai memes, emojis (o ni fa'ailoga fa'atino), sitaili gagana "alay", fa'afefiloi gagana, ma le fausiaina o se nu'u e fa'avae i luga o hashtag.
E fetu'una'i e le su'esu'ega fa'atekinolosi numera mataupu fa'avae o su'esu'ega fa'atekinolosi: e mata'ituina e le au su'esu'e fegalegaleaiga, malamalama i tu ma aga a le nu'u, fa'amaumauina le tulaga o le fa'avae (foliga, algorithms, tulafono fa'atonutonu), ma mafaufau i amioga fa'ale-malo ma tagata tumaoti. E mana'omia le fa'aeteete i fa'amatalaga fa'atekinolosi numera aua e faigofie ona kopiina ma fa'asoa atu fa'amaumauga i luga ole laiga; o le fa'alilolilo ma le maliega o ni mataupu taua.
9. Amioga tau suʻesuʻega
O amioga mama o le faavae lea o metotia o suʻesuʻega faʻale-aganuʻu faʻale-gagana. E tatau i tagata suʻesuʻe ona faʻamautinoa le maliega ua malamalama lelei i ai, tausia le faʻalilolilo, faʻaaloalo i tu ma aga faʻalotoifale, ma mafaufau i le aʻafiaga o suʻesuʻega i le alalafaga. I le tulaga o gagana e faʻaitiitia ai tagata poʻo gagana ua lamatia, e tatau i tagata suʻesuʻe ona ʻaloʻese mai le mauaina o le malamalama e aunoa ma le fefaʻasoaaʻi. O faiga lelei e aofia ai le faʻasoa atu o taunuuga o suʻesuʻega, faia o pepa faʻamaumauga o gagana e mafai ona maua e le alalafaga, poʻo le aofia ai o failauga o ni tagata galulue faʻatasi, ae le na o "mea faitino" o suʻesuʻega.
Fa'ato'a
O metotia suʻesuʻe i le anthropology gagana e manaʻomia ai le tuʻufaʻatasia o le saʻo o le gagana ma le maaleale i mataupu tau tagata. O le etnography, le matauina o tagata auai, le faʻamaumauga o faʻamaumauga faʻalenatura, faʻatalanoaga, ma le iloiloga o talanoaga ma talanoaga o meafaigaluega taua ia mo le malamalama i le gagana o se faiga faʻaagafesootai. I le vaitaimi numera, ua faʻalauteleina nei metotia e ala i le etnography i luga ole laiga ma le auʻiliʻiliga o fesoʻotaʻiga faʻasalalau. I le iuga, o le mana o le anthropology gagana o loʻo taoto i lona gafatia e faʻafesoʻotaʻi ai ni faʻamatalaga laiti o le gagana—e pei o le filifiliga o upu, malologa, poʻo sitaili faʻataʻitaʻi—i fausaga lautele o le sosaiete: faasinomaga, mana, amio mama, ma suiga faʻaleaganuu. Faatasi ai ma le metotia saʻo ma amioga mama malolosi, o suʻesuʻega anthropology gagana e mafai ona faia ni sao taua i lo tatou malamalama i tagata soifua ma le eseesega o auala tatou te tautala ai.