Mliri wa Black Death ku Ulaya
Mliri wa Black Death, kapena "Black Death," unali umodzi mwa masoka oopsa kwambiri azaumoyo m'mbiri ya anthu. Unakhudza Europe pakati pa zaka za m'ma 14 ndipo unagwedeza pafupifupi mbali zonse za moyo: chiwerengero cha anthu, zachuma, chikhalidwe, chipembedzo, komanso chitukuko cha sayansi. M'zaka zochepa chabe, anthu mamiliyoni ambiri anamwalira, mizinda inatha, malonda anasokonekera, ndipo dongosolo la anthu linasintha kwambiri. Nkhaniyi ikufotokoza za chiyambi, kufalikira, zotsatira, ndi mbiri yakale ya Black Death ku Ulaya.
Chiyambi ndi mbiri ya chiyambi
Akatswiri ambiri a mbiri yakale amakhulupirira kuti chomwe chimayambitsa Black Death chinali bakiteriya ya Yersinia pestis, yomwe imafalikira kudzera mu kulumidwa ndi utitiri womwe umakhala pa makoswe, makamaka makoswe akuda (Rattus rattus). Ngakhale pali mkangano wokhudza kufalikira kwa matendawa—kaya kudzera mu kufalikira kwa utitiri kuchokera ku makoswe kapena kudzera mu kufalikira kwa munthu kupita kwa munthu mwanjira ya chibayo—anthu ambiri amavomereza kuti mliri wa bubonic plague ndiwo unali chinthu chachikulu.
Akuti mliriwu unayambira ku Central Asia, komwe njira zamalonda zodutsa dziko lonse zinakula kwambiri. M'zaka za m'ma 14, netiweki ya Silk Road inalumikiza mizinda yogulitsa kuchokera ku China kupita ku Mediterranean. Kuyenda kwambiri kwa anthu ndi katundu, kuphatikiza ukhondo wosayenera m'mizinda yodzaza anthu, kunapanga malo abwino ofalitsira matenda opatsirana.
Palinso nkhani yodziwika bwino yokhudza kuzinga mzinda wa Kaffa (womwe tsopano ndi Feodosiya ku Crimea) ndi asilikali a ku Mongolia mu 1346. Nkhani zina zikusonyeza kuti matupi a anthu omwe anakhudzidwa ndi mliriwu anaponyedwa mumzindawu ngati njira yoyambirira ya "nkhondo ya zamoyo." Mosasamala kanthu za kulondola kwa tsatanetsatane, Kaffa nthawi zambiri amaonedwa ngati cholumikizira chachikulu cholumikiza kufalikira kwa mliriwu kuchokera ku Asia kupita ku Europe kudzera m'zombo zamalonda.
Kulowa ku Ulaya ndi njira zofalitsira
Mliri wa Black Death unafika ku Ulaya cha m'ma 1347, pamene zombo zochokera kudera la Black Sea zinafika ku madoko a Mediterranean monga Messina (Sicily), Genoa, ndi Venice. Oyendetsa sitima odwala, makoswe omwe anali m'ngalawamo, ndi utitiri womwe unanyamulidwa m'katundu wawo ndi omwe anayambitsa njira yofalitsira.
Kuchokera ku madoko amenewa, mliriwu unafalikira mofulumira m'njira zamalonda zapamtunda ndi zapamadzi. M'nthawi yochepa, unafalikira ku France, Spain, Portugal, komanso ku England. Chaka cha 1348 chinali nthawi yoopsa kwambiri ku Western Europe, pomwe mu 1349-1351 mliriwu unafalikira kwambiri ku Northern ndi Eastern Europe.
Kuthamanga kwa kufalikira kwa matendawa kumachitika chifukwa cha zinthu zingapo:
1. Kuchulukana kwa anthu okhala m'mizinda kwawonjezeka kuyambira zaka zana zapitazo, makamaka chifukwa cha kukula kwa malonda.
2. Ukhondo woipa, ndipo zinyalala nthawi zambiri zimatayidwa m'misewu kapena m'mitsinje.
3. Kusowa zakudya m'thupi komanso kufooka kwa thanzi la anthu, chifukwa cha kulephera kwa mbewu ndi nyengo yosayembekezereka kumayambiriro kwa zaka za m'ma 14.
4. Kuyenda kwambiri kwa amalonda, asilikali ndi apaulendo.
Zizindikiro za matenda ndi mantha a anthu onse
Mliri wa Black Death unabweretsa zizindikiro zoopsa zomwe nthawi zambiri zimafotokozedwa m'nkhani za m'zaka za m'ma 500. Mu mawonekedwe a bubonic, anthu omwe adadwala anali ndi malungo aakulu, kuzizira, kufooka kwambiri, komanso kukula kwa ziphuphu zazikulu, zopweteka (buboes) m'khwapa, khosi, kapena m'mimba. Khungu limatha kukhala lakuda chifukwa cha kutuluka magazi m'thupi kapena minofu yakufa - chifukwa chimodzi chomwe chimatchedwa "Black Plague." Mu mawonekedwe a chibayo, matendawa adakhudza mapapo ndipo adafalikira kudzera m'madontho, zomwe zidapangitsa kuti magazi atuluke komanso imfa yachangu.
Kusadziwa zachipatala panthawiyo kunapangitsa anthu kunena kuti miliri imachokera ku mafotokozedwe osiyanasiyana: mkwiyo wa Mulungu, mphamvu za nyenyezi, mpweya woipa (miasma), kapena "poizoni" womwe umafalikira m'chilengedwe. Mu nthawi ya mantha, mphekesera ndi kufunafuna anthu obisala zinali kuonekera mosavuta. Magulu ochepa, makamaka Ayuda, nthawi zambiri ankaimbidwa mlandu wothira poizoni m'zitsime ndipo anali chandamale cha chiwawa m'mizinda ingapo ya ku Ulaya.
Kuyankha ndi kusamalira anthu ammudzi
Mayankho okhudza Mliri wa Black Death anali osiyanasiyana ndipo nthawi zambiri anali osokonezeka. Anthu ambiri anathawa m'mizinda yomwe inakhudzidwa, osadziwa kuti kusamuka kukanatha kufalitsa matendawa. Magulu ena ankachitanso miyambo yachipembedzo yoopsa, monga kumenyedwa ndi zikwapu—anthu omwe ankadzizunza okha ngati njira yolapa anthu ambiri, poyembekezera kuthetsa mliriwu.
Komabe, kuchokera ku tsokali, njira zina "zamakono" zinayamba kuonekera. Mizinda ya madoko monga Venice kenako idapanga njira zodzipatula. Lingaliro la kudzipatula (kuchokera ku liwu la Chitaliyana lakuti quaranta, kutanthauza 40) linkatanthauza nthawi ya masiku pafupifupi 40 yodzipatula kwa zombo kapena apaulendo asanaloledwe kulowa. Ngakhale kuti mfundoyi sinali kumvetsetsa bwino za mabakiteriya, inasonyeza kumvetsetsa kothandiza kuti kuchepetsa kukhudzana ndi anthu kungachepetse kufalikira kwa matendawa.
Maboma a m'mizinda anayambanso kukhazikitsa malamulo aukhondo, kuyang'anira msika, ndi ziletso zoyendera. Ngakhale kuti nthawi zina sizigwira ntchito bwino, njira zimenezi zinakhala chiyambi cha mfundo za zaumoyo ku Ulaya.
Zotsatira za chiwerengero cha anthu: kutayika kwa mbadwo m'nthawi yochepa
Chomwe chikuwonekera kwambiri chifukwa cha Mliri wa Black Death chinali kuchepa kwakukulu kwa anthu. Ziwerengero za chiwerengero cha anthu omwe adazunzidwa zimasiyana, koma akatswiri ambiri a mbiri yakale akuti pafupifupi 30-50% ya anthu aku Europe adamwalira mkati mwa zaka zochepa. M'mizinda ina, chiwerengero cha anthu omwe adamwalira chinali chokwera kwambiri. Midzi inatayika kapena kusiyidwa chifukwa cha kutayika kwakukulu kwa anthu.
Imfa zambirizi zinapangitsa kuti anthu ambiri asamagwire ntchito, zinasokoneza mabanja, komanso zinathetsa mgwirizano wa zachuma m'deralo. Manda ambiri anayamba kufalikira chifukwa chiwerengero cha anthu omwe anafa chinali choposa kuchuluka kwa manda achikhalidwe.
Zotsatira zachuma ndi chikhalidwe cha anthu: kugwa kwa dongosolo lakale
Kusowa kwa antchito kunasintha ubale pakati pa antchito ndi eni malo. Ogwira ntchito m'mafamu ndi ogwira ntchito m'mizinda omwe analipo kale adapeza mwayi wolimba wokambirana pamene antchito anali kusowa. Malipiro ankawonjezeka, ndipo kufunika kwa mikhalidwe yabwino yogwirira ntchito kunayamba. M'malo ena, maboma anayesa kuchepetsa kukwera kwa malipiro kudzera m'malamulo, koma mfundozi nthawi zambiri zinkayambitsa kusamvana pakati pa anthu.
M'kupita kwa nthawi, Mliri wa Black Death unapangitsa kuti ulamuliro wa mafumu uchepe kwambiri ku Western Europe. Kudalira anthu ogwira ntchito m'dzikolo kunachepa, pomwe chuma cha ndalama ndi msika wa ntchito unayamba kuyenda bwino. Kusintha kumeneku sikunachitike mwadzidzidzi, koma mliriwu unakhala ngati chothandizira champhamvu chomwe chinathandizira kusintha kwa chikhalidwe cha anthu ndi zachuma.
Zotsatira za chikhalidwe ndi chipembedzo: mthunzi wa imfa
Mwachikhalidwe, Mliri wa Black Death unasiya chizindikiro chachikulu pa zaluso, mabuku, ndi malingaliro a anthu pa moyo ndi imfa. Mutu wa "memento mori" (kumbukirani kuti mudzafa) unakhala wodziwika kwambiri, womwe unaonekera m'zojambula, ndakatulo, ndi miyambo yachipembedzo. Lingaliro la "Danse Macabre," kapena "Dansi la Imfa," losonyeza imfa ngati yobwera kwa aliyense mosasamala kanthu za udindo wake, linakula ku Ulaya konse.
Kudalira mabungwe achipembedzo nako kwagwedezeka. Anthu ambiri amafunsa chifukwa chake mapemphero ndi miyambo sizinathetse kufalikira kwa matendawa. Kumbali ina, anthu ena akhala achipembedzo kwambiri ndipo akufuna chipulumutso chauzimu. Maganizo amenewa ndi osiyana siyana ndipo amasiyana malinga ndi zomwe zikuchitika m'dera lawo komanso m'deralo.
Cholowa cha Mliri wa Black Death ku Europe
Mliri wa Black Death sunathe ndi funde limodzi lokha. Mliriwu unabwereranso m'mafunde otsatira kwa zaka mazana ambiri, ngakhale kuti nthawi zina sunali woopsa ngati funde la 1347–1351. Komabe, chochitikachi chinali chizindikiro cha kusintha kwakukulu m'mbiri ya ku Ulaya.
Zina mwa zolowa zake zazikulu ndi izi:
1. Kukonza koyambirira kwa mfundo zaumoyo wa anthu, kuphatikizapo kuika anthu m'nyumba zawo ndi kuyang'anira anthu omwe ali m'madoko.
2. Kusintha kwa kapangidwe ka zachuma ndi chikhalidwe cha anthu, ndi kuwonjezeka kwa malo okambirana pakati pa ogwira ntchito komanso kufooka kwa machitidwe a mafumu m'madera angapo.
3. Kusintha kwa chikhalidwe ndi malingaliro, komwe kumawonetsedwa ndi nkhawa za anthu onse, kuganizira za imfa, ndi mawonekedwe amdima a zaluso.
4. Maphunziro okhudza kusatetezeka kwa dziko lonse, pamene miliri ikufalikira kudzera m'maukonde amalonda apadziko lonse lapansi—njira yogwirizana ndi nthawi zamakono.
Mapeto
Mliri wa Black Death ku Europe unali tsoka lalikulu la anthu lomwe linapha anthu mamiliyoni ambiri ndikugwedeza maziko a chikhalidwe cha anthu a m'zaka za m'ma 500. Komabe, kuchokera ku chiwonongekochi kunatuluka kusintha kwakukulu komwe kunapanga mbiri yotsatira: mfundo zaumoyo wa anthu zinayamba kuyendetsedwa, kayendetsedwe ka zachuma kanasintha, ndipo chikhalidwe cha ku Ulaya chinasintha. Mliri wa Black Death unakhala chikumbutso chakuti miliri si zochitika zachipatala zokha, komanso zochitika zachikhalidwe, ndale, ndi chikhalidwe zomwe zingasinthe kwambiri chitukuko.
Ngati mukufuna, ndithanso kupanga nkhani iyi kukhala yothandiza kwambiri pa maphunziro (yokhala ndi mawu ochokera ku gwero) kapena njira yosavuta yogwiritsira ntchito ntchito za kusukulu.
