Zotsatira za Kutentha ndi Kupanikizika mu Kupanga kwa Mineral
Kupanga mchere ndi njira ya geology yomwe imachitika kwa nthawi yayitali kwambiri ndipo imakhudzidwa ndi zinthu zosiyanasiyana zakuthupi ndi zamankhwala. Zina mwa zinthu zofunika kwambiri ndi kutentha ndi kupanikizika. Zinthuzi zimawongolera kukhazikika kwa mchere, zimatsimikiza mitundu ya mchere yomwe ingapangidwe, ndikulamulira kusintha kwa mchere wakale kukhala watsopano kudzera mu njira yotchedwa metamorphism. Kumvetsetsa zotsatira za kutentha ndi kupanikizika ndikofunikira osati kwa akatswiri a za nthaka okha, komanso pa migodi, mapiri, ndi maphunziro azachilengedwe, chifukwa kapangidwe ka mchere kamagwirizana kwambiri ndi zachilengedwe komanso momwe Dziko Lapansi limagwirira ntchito.
Mfundo zazikulu za kapangidwe ka mchere
Miyala imapangidwa pamene zinthu za mankhwala zimadzikonza mwadongosolo kuti zipange kapangidwe ka kristalo. Njirayi ingachitike kudzera m'njira zingapo, mwachitsanzo:
1. Kupangidwa kwa magma (kuzizira kwa miyala ya igneous),
2. Kugwa kwa mvula kuchokera ku madzi (monga mchere wamchere kapena calcite kuchokera m'madzi),
3. Kusintha kwa zinthu chifukwa cha kusintha kwa kutentha ndi kupanikizika,
4. Kusintha kwa kutentha kwa madzi pamene madzi otentha achitapo kanthu ndi miyala.
Ngakhale kuti njira zake zimasiyana, kutentha ndi kupanikizika nthawi zonse zimakhalapo monga "olamulira" akuluakulu: kutentha kumakhudza mphamvu ndi liwiro la zochita, pomwe kupanikizika kumakhudza kuchulukana, kukhazikika kwa gawo, ndi momwe maatomu amakonzedwera mu makhiristo.
Kutentha: wolamulira mphamvu ndi kuchuluka kwa zochita
Kawirikawiri, kutentha kukakwera, mphamvu ya kinetic ya maatomu ndi ma ayoni imakula kwambiri. Izi zimathandiza kuti mankhwala ayambe kugwira ntchito ndipo zimathandiza kuti mchere womwe umafunikira mphamvu zambiri ukhazikike. Zotsatira za kutentha zitha kuwoneka m'mbali zotsatirazi.
1. Kutentha kumatsimikiza dongosolo la crystallization ya mchere.
Mu magma, mchere suuma mwachisawawa. Michere yokhala ndi mfundo zokulirapo za kristalo imayamba kupangidwa pamene magma ikuzizira. Lingaliro ili limadziwika kwambiri kudzera mu Bowen Reaction Series, lomwe limafotokoza kuti mchere monga olivine ndi pyroxene umapanga kutentha kwambiri, pomwe mchere monga potassium feldspar, muscovite, ndi quartz nthawi zambiri umapanga kutentha kochepa.
– Pa kutentha kwambiri, mapangidwe a mchere nthawi zambiri amakhala osavuta komanso olemera mu zinthu monga Mg ndi Fe (chitsanzo: olivine).
– Pa kutentha kochepa, mapangidwe a mchere nthawi zambiri amakhala ovuta komanso olemera mu silika (chitsanzo: quartz).
Ndondomekoyi imathandiza akatswiri a za nthaka kutanthauzira mbiri yozizira ya magma, komanso kuyerekeza momwe miyala ya igneous inapangidwira.
2. Kutentha kumakhudza kukhazikika kwa mchere
Mineral imakhala ndi "kukhazikika kwa kutentha" kwapadera. Ngati kutentha kupitirira malire okhazikika awa, mchere ukhoza kuwola kapena kuchitapo kanthu kuti upange mchere watsopano. Mwachitsanzo, mchere wina wamadzi (womwe uli ndi madzi mu kapangidwe kake ka kristalo) sungakhazikike kutentha kwambiri chifukwa madzi amatulutsidwa, zomwe zimapangitsa kuti mcherewo usinthe gawo.
3. Kutentha kumafulumizitsa kusintha kwa thupi
Mu metamorphism, kutentha kowonjezereka kumapangitsa kuti maatomu azisuntha mosavuta ndikuzikonzanso. Izi zimathandiza kuti ma crystallization apangidwenso, kupanga ma crystals atsopano komanso okhazikika. Mwachitsanzo, miyala yokhala ndi dongo lolemera imatha kusintha kukhala slate, kenako phyllite, kenako schist, ndipo pamapeto pake gneiss pamene kutentha kwa metamorphic kukukwera.
4. Kutentha kumakhudza machitidwe a madzi otentha
Madzi otentha omwe amayenda kudzera m'matanthwe a miyala amatha kusungunula zinthu zina ndikuzipangitsa kutentha kukatsika. Iyi ndi njira yofunika kwambiri yopangira mchere monga quartz, chalcopyrite, sphalerite, ndi mchere wina wa sulfide womwe nthawi zambiri umagwirizana ndi golide ndi mkuwa.
Kupanikizika: woyang'anira kapangidwe ka mchere ndi gawo
Ngati kutentha kumagwira ntchito ngati "choyambitsa reaction," ndiye kuti kupanikizika kumagwira ntchito ngati "mphamvu yomanga." Kupanikizika mkati mwa Dziko lapansi kumawonjezeka ndi kuya chifukwa cha kulemera kwa miyala yomwe ili pamwamba pake. Kupanikizika kumakhudza mchere m'njira zosiyanasiyana.
1. Kupanikizika kumatsimikiza mawonekedwe a kapangidwe ka kristalo
Pakakhala kupanikizika kwakukulu, mchere umapanga zinthu zokhuthala kwambiri (kuchuluka kwa mphamvu). Maatomu amamangiriridwa pamodzi kuti agwirizane ndi zinthu zovutitsa. Chifukwa chake, mchere wopangidwa pansi kwambiri nthawi zambiri umasiyana ndi womwe uli pamwamba, ngakhale kuti kapangidwe kake ndi kofanana.
Chitsanzo chodziwika bwino ndi kusintha kwa mawonekedwe a kaboni:
- Graphite ndi yokhazikika pakakhala kupsinjika kochepa,
– Ma diamondi amakhala olimba kwambiri pakakhala mphamvu zambiri, makamaka m'malo ozungulira dziko lapansi.
Kusiyana kumeneku kukufotokoza chifukwa chake ma diamondi amapangidwa pansi pa nthaka kenako n’kubweretsedwa kudzera mu zochitika zina za mapiri (monga mapaipi a kimberlite).
2. Kupanikizika kumachita gawo lalikulu pakusintha kwa madera
Kusintha kwa chilengedwe kumachitika pamene dera lalikulu likukumana ndi kupanikizika kwakukulu chifukwa cha kugundana kwa ma tectonic plates. Kupanikizika kumeneku kumatha kupanga masamba (layering) m'miyala ya metamorphic monga schist ndi gneiss. Michere ya lamellar monga mica nthawi zambiri imagwirizana chifukwa cha kupanikizika komwe kumayendetsedwa, zomwe zimapangitsa kuti pakhale mawonekedwe ofanana ndi pepala.
3. Kuthamanga kwa madzi kumakhudzanso
Kuwonjezera pa kupanikizika kwa lithostatic, palinso kupanikizika kwa madzi (kupanikizika kwa pore) kochokera ku zakumwa kapena mpweya mkati mwa pores a miyala. Kupanikizika kwa madzi kumatha kufulumizitsa kusintha kwa zinthu ndikusintha mchere kudzera mu kusungunuka ndi kubwereranso kwa mvula. Nthawi zina, kupanikizika kwakukulu kwa madzi kungayambitse kusweka, kutsegula njira zatsopano zamadzi otentha, ndikuyambitsa kupangika kwa mchere wa m'mitsempha.
Kugwirizana kwa kutentha ndi kupanikizika: chinsinsi cha "malo okhazikika" a mchere
Kutentha ndi kupanikizika sizigwira ntchito zokha. M'malo mwake, mchere umapangidwa pogwiritsa ntchito mikhalidwe yosiyanasiyana, yomwe ingawonetsedwe ndi chithunzi cha PT (Pressure-Temperature). Chithunzichi chikuwonetsa mchere womwe uli wokhazikika pamlingo winawake wa kupanikizika ndi kutentha.
Mwachitsanzo:
– Kyanite, andalusite, ndi sillimanite ndi ma polymorph atatu a Al₂SiO₅ (zopangidwa zomwezo, kapangidwe kosiyana) zomwe zimakhala zokhazikika pamikhalidwe yosiyanasiyana ya PT.
- Andalusite nthawi zambiri imakhala yokhazikika pakakhala kupanikizika kochepa,
– Kyanite pa kuthamanga kwambiri,
– Sillimanite pa kutentha kwambiri.
Chifukwa chake, kukhalapo kwa imodzi mwa mcherewu m'miyala yosinthika kungakhale "choyezera kutentha kwachilengedwe ndi barometer" kuti timvetse momwe miyala imapangidwira.
Zotsatira za kutentha ndi kupanikizika pakupanga mchere wa m'nthaka
Pankhani ya zachuma, kutentha ndi kupanikizika zimatsimikiza kwambiri malo ndi mtundu wa miyala yamtengo wapatali. Miyala yamtengo wapatali imatha kupangidwa kudzera mu njira za magmatic, metamorphic, kapena hydrothermal.
– Mu magmatic systems, mchere monga chromite kapena magnetite ukhoza kuuma ndi kukhazikika pa kutentha kwakukulu.
– Mu machitidwe a hydrothermal, mchere wachitsulo nthawi zambiri umapangidwa chifukwa madzi otentha omwe amanyamula ma ayoni achitsulo amakumana ndi kusintha kwa kutentha/kupanikizika kenako nkuwapangitsa kukhala ofooka.
– Mu machitidwe osinthika, kupanikizika ndi kutentha zimatha kusuntha zinthu zina ndikupanga miyala yagolide, mwachitsanzo m'malo ogundana kwa mbale.
Kusintha pang'ono kwa kutentha ndi kuthamanga kwa magazi kungasinthe kusungunuka kwa mchere m'madzi, motero kumatsimikiza nthawi yomwe mchere udzayamba kuphulika komanso komwe mitsempha ya mchere imapangidwira.
Zitsanzo zenizeni mu malo ozungulira nthaka
1. Miyala ya mapiri ndi igneous: Kutentha kozizira kwa magma kumapanga mchere wosiyanasiyana malinga ndi dongosolo la crystallization. Kuziziritsa mofulumira kwa basaltic lava kumapanga makristalo abwino, pomwe granitic magma yozizira pang'onopang'ono imatha kupanga makristaro akuluakulu monga quartz ndi feldspar.
2. Madera Ocheperako: Kupanikizika kwakukulu ndi kutentha kochepa kumatha kupanga mchere wodziwika bwino monga glaucophane m'miyala ya blueschist.
3. Mapiri omwe amabwera chifukwa cha kugundana kwa ma plate: Kupanikizika kwakukulu ndi kutentha kwakukulu kumapanga miyala yosinthika, yokhala ndi mchere wosonyeza kuzama ndi kutentha kwa kapangidwe kake.
Mapeto
Kutentha ndi kupanikizika ndi zinthu ziwiri zazikulu zomwe zimalamulira kupangika ndi kusintha kwa mchere padziko lapansi. Kutentha kumatsimikiza mphamvu, kuchuluka kwa zomwe zimachitika, ndi kusinthasintha kwa makristalo, pomwe kupanikizika kumalamulira kapangidwe ka makristalo, kuchulukana, ndi kukhazikika kwa magawo a mchere. Zinthu ziwirizi zimagwirira ntchito limodzi kuti zipange mikhalidwe yapadera ya PT, zomwe zimalola kuti mchere wina upangidwe m'malo enaake a geological. Mwa kuphunzira mchere womwe ulipo m'miyala, titha "kuwerenga" mbiri ya kutentha ndi kupanikizika kwapitalo ndikumvetsetsa njira zazikulu zomwe zidapanga thunthu la Dziko lapansi ndi mantle. Kumvetsetsa kumeneku ndikofunikiranso pakufufuza zinthu za mchere, kuchepetsa zoopsa za geological, ndi kafukufuku wa kusintha kwa mapulaneti.
Ngati mukufuna, nditha kuwonjezera magawo enaake (monga Bowen's Reaction Series, contact vs. regional metamorphism, kapena PT diagrams) kapena kusintha nkhaniyi kuti ikhale yoyenera kwambiri pa ntchito za kusukulu/ku koleji (yodzaza ndi maumboni).
