Kodi Mapulaneti a Dziko Lapansi ndi Makhalidwe Awo Ndi Chiyani?
Mapulaneti omwe ali mu Dzuwa (ndi m'madongosolo ena a nyenyezi) samawoneka ofanana. Ena amapangidwa ndi mpweya ndi ayezi wokhala ndi mlengalenga wokhuthala, pomwe ena ali ndi malo olimba, amiyala omwe amatha kukhala ndi mapiri, zigwa, ndi ma craters. Gulu lachiwirili limadziwika kuti mapulaneti a dziko lapansi. M'nkhaniyi, tikambirana tanthauzo la dziko lapansi, zitsanzo za ena, ndi makhalidwe ofunikira omwe amawasiyanitsa ndi mitundu ina ya mapulaneti.
Tanthauzo la Mapulaneti a Dziko Lapansi
Dziko lapansi ndi dziko lapansi lopangidwa makamaka ndi miyala ndi zitsulo zopyapyala komanso zokhala ndi pamwamba pa nthaka yolimba. Mawu oti "dziko lapansi" amachokera ku liwu loti terra, kutanthauza "Dziko Lapansi." Mwanjira ina, dziko lapansi ndi dziko lapansi lofanana ndi Dziko Lapansi—makamaka malinga ndi kapangidwe kake kolimba—ngakhale kuti chilengedwe cha dziko lililonse chingakhale chosiyana kwambiri.
Mu Dzuwa, mapulaneti a padziko lapansi ndi awa:
1. Mercury
2. Venus
3. Dziko Lapansi
4. Mars
Mapulaneti anayi awa ali mkati mwa Dzuwa, pafupi kwambiri ndi Dzuwa, poyerekeza ndi magiya akuluakulu (Jupiter, Saturn) ndi magiya akuluakulu a ayezi (Uranus, Neptune).
N’chifukwa Chiyani Mapulaneti A Dziko Lapansi Anapangidwa M’dongosolo la Dzuwa Lamkati?
Kuyandikira kwa mapulaneti apadziko lapansi ndi Dzuwa si ngozi. Poyamba pa Solar System, diski ya mpweya ndi fumbi inali kuzungulira Dzuwa laling'ono (lotchedwa protoplanetary nebula). M'madera omwe ali pafupi ndi Dzuwa, kutentha kunali kwakukulu, zomwe zinkalola zinthu zosatentha—monga miyala ndi zitsulo—kuundana ndi kusonkhana pamodzi. Mosiyana ndi zimenezi, zinthu zosinthasintha monga hydrogen, helium, kapena ayezi wamadzi zinali zosavuta kukhalapo ndikusonkhana pamodzi m'madera ozizira, kutali ndi Dzuwa. Ichi ndi chimodzi mwa zifukwa zomwe mapulaneti akunja amakhala mapulaneti a mpweya kapena ayezi.
Makhalidwe Aakulu a Mapulaneti a Dziko Lapansi
Zotsatirazi ndi zizindikiro zofunika kwambiri za mapulaneti apadziko lapansi.
1. Malo Olimba Ndi Amiyala
Chikhalidwe chodziwika bwino cha dziko lapansi ndi pamwamba pake polimba. Malo amenewa nthawi zambiri amakhala ndi miyala ya silicate, yokhala ndi mitundu yosiyanasiyana ya zigwa, mapiri, zigwa, ndi ma crater omwe amayambitsidwa ndi kugwedezeka kwa nyenyezi. Chifukwa cha malo awo olimba, mapulaneti a dziko lapansi amakumananso ndi zochitika za geological monga kukokoloka kwa nthaka, kusinthasintha kwa nyengo, ndi (nthawi zina) kupangika kwa crust yatsopano.
Mndandanda:
– Mercury ili ndi mabowo ambiri, ofanana ndi Mwezi, chifukwa ilibe mpweya woteteza.
- Mars ili ndi mapiri akuluakulu ophulika monga Olympus Mons ndi zigwa zazikulu monga Valles Marineris.
2. Kukula Kochepa, Koma Kuchuluka Kwambiri
Poyerekeza ndi mapulaneti akuluakulu a gasi, mapulaneti apadziko lapansi nthawi zambiri amakhala ang'onoang'ono. Komabe, ali ndi kuchuluka kwakukulu chifukwa cha miyala ndi zitsulo zomwe zimapangidwa. Izi zimasiyana ndi mapulaneti a gasi, omwe ali ndi kuchuluka kwakukulu koma "opepuka" pa unit voliyumu chifukwa cha kapangidwe kake ka gasi.
Mwachitsanzo, Dziko lapansi lili ndi kuchuluka kwa pafupifupi 5,5 g/cm³, komwe ndi kwakukulu chifukwa lili ndi chitsulo chachikulu.
3. Kapangidwe ka Mkati Kokhala ndi Zigawo: Pakati, Chovala Chamkati, ndi Chikopa
Mapulaneti ambiri apadziko lapansi ali ndi kapangidwe ka magawo:
– Chimake: nthawi zambiri chimakhala ndi chitsulo ndi nikeli wochuluka. Chimakecho chingakhale cholimba kapena chamadzimadzi (kapena chosakaniza zonse ziwiri).
– Mantle: thanthwe lotentha lomwe limatha kuyenda pang'onopang'ono kwambiri malinga ndi nthawi ya geology.
– Chikopa: gawo lakunja lomwe ndi lopyapyala komanso lozizira.
Kapangidwe ka zigawozi kamachitika chifukwa cha kusiyana kwa mapulaneti, komwe ndi njira yolekanitsira zinthu kutengera kuchuluka kwake pamene dziko lapansi likadali lotentha komanso losungunuka: zitsulo zolemera zimamira pakati, pomwe miyala yopepuka imakwera pamwamba.
4. Mpweya Wochepa (Wosiyanasiyana) Poyerekeza ndi Mapulaneti Aakulu
Mapulaneti a dziko lapansi amatha kukhala ndi mlengalenga, koma nthawi zambiri amakhala opyapyala kuposa a gasi lalikulu. Kukhuthala ndi kapangidwe ka mlengalenga kumadalira kwambiri mphamvu yokoka ya dziko lapansi, ntchito ya mapiri, mtunda kuchokera ku Dzuwa, ndi mbiri ya kutayika kwa mlengalenga chifukwa cha mphepo ya dzuwa.
Chitsanzo choyerekeza:
– Mercury ilibe mlengalenga (yokha ndi exosphere yopyapyala kwambiri).
– Venus ili ndi mlengalenga wokhuthala kwambiri womwe umayendetsedwa ndi CO₂, zomwe zimapangitsa kuti kutentha kwa dziko kukhale kwakukulu.
– Dziko lapansi lili ndi mpweya wa nayitrogeni-mpweya womwe umathandiza zamoyo.
– Mars ili ndi mlengalenga wochepa, womwe umayendetsedwanso ndi CO₂, kotero kutentha kwapakati kumakhala kozizira.
5. Miyezi Yochepa ndi Yopanda Mphete
Mapulaneti a dziko lapansi nthawi zambiri amakhala ndi ma satellite achilengedwe ochepa komanso opanda mphete. Dziko lapansi lili ndi mwezi umodzi, Mars ali ndi miyezi iwiri yaying'ono (Phobos ndi Deimos), pomwe Mercury ndi Venus alibe miyezi. Mosiyana ndi zimenezi, mapulaneti akuluakulu nthawi zambiri amakhala ndi miyezi yambiri komanso njira zovuta zozungulira.
Izi zikugwirizana ndi kulemera kwa dziko lapansi: mapulaneti akuluakulu nthawi zambiri amakhala ndi mphamvu yokoka yokwanira kugwira zinthu zambiri ndikusunga dongosolo la mphete.
6. Ntchito Zosiyanasiyana za Zachilengedwe
Ntchito ya geological ya mapulaneti apadziko lapansi imasiyana kwambiri:
– Dziko lapansi limagwira ntchito mozungulira: pali kuyenda kwa ma plate, zivomezi, ndi mapiri ophulika.
– Venus ili ndi zinthu zambiri zophulika, koma ma plate tectonics monga Earth sanawonekere bwino.
- Mars akuwonetsa umboni wa kuphulika kwa mapiri m'mbuyomu komanso momwe zinthu zingachitikire pansi pa nthaka.
– Mercury ili ndi zizindikiro za kuchepa kwa crustal ndi ntchito zakale za geological.
Ntchito za nthaka zimakhudzidwa kwambiri ndi kukula kwa dziko lapansi komanso kutentha kwa mkati mwake; mapulaneti ang'onoang'ono nthawi zambiri amataya kutentha mwachangu motero "amafa" msanga mwa geology.
7. Kuthekera Kokhala Sikokha
Popeza ndi miyala komanso malo olimba, mapulaneti a padziko lapansi nthawi zambiri amaonedwa kuti ndi abwino kwambiri pa moyo. Komabe, kukhala padziko lapansi sikutanthauza kukhalamo kokha. Kukhalamo kumakhudzidwa ndi zinthu zambiri: kupezeka kwa madzi amadzimadzi, kutentha koyenera, mlengalenga wokhazikika, chitetezo ku kuwala kwa dzuwa, ndi gwero la mphamvu.
Venus ndi chitsanzo cha dziko lapansi lomwe silinakhalepo chifukwa mpweya wake wokhuthala wa CO₂ unkapangitsa kuti kutentha kukhale kwakukulu. Mars mwina inali ndi madzi amadzi kale, koma tsopano kuli kozizira kwambiri ndipo mlengalenga wake ndi wochepa.
Kusiyana pakati pa Mapulaneti a Dziko Lapansi ndi Mapulaneti a Jovian (Gas/Ice Giants)
Kuti timvetse bwino, nayi chidule cha kusiyana kwake:
– Kapangidwe: Dziko lapansi (thanthwe/chitsulo) vs Jovian (gasi/ayezi).
- Kukula: Dziko lapansi ndi laling'ono poyerekeza ndi Jovian ndi lalikulu kwambiri.
– Pamwamba: Dziko lapansi lili ndi malo olimba pomwe Jovian alibe malo olimba oonekera bwino (kusintha kwa mpweya kupita ku madzi/kuthamanga kwambiri).
– Mpweya: Dziko lapansi limakhala lochepa thupi poyerekeza ndi Jovian ndi lokhuthala kwambiri.
– Ma Satellite ndi mphete: Mphete zochepa/zopanda mphete poyerekeza ndi ma satelite ndi mphete zambiri za Jovian.
Chitsanzo Chachidule: Mapulaneti Anai a Dziko Lapansi mu Dongosolo la Dzuwa
1. Mercury: dziko lapafupi kwambiri ndi Dzuwa, pamwamba pake pali mabowo, kutentha kwambiri, pafupifupi palibe mpweya.
2. Venus: kukula kofanana ndi Dziko Lapansi, mpweya wokhuthala kwambiri wa CO₂, kuthamanga kwambiri, kutentha kwa pamwamba kotentha kwambiri.
3. Dziko lapansi: madzi ambiri amadzimadzi, mlengalenga womwe umathandizira moyo, mphamvu yamphamvu ya maginito, ntchito ya tectonic ya mbale.
4. Mars: "dziko lofiira", mlengalenga woonda, umboni wa mitsinje ndi nyanja zakale, ayezi pamitsinje ndi pansi pa nthaka.
Kutseka
Mapulaneti a dziko lapansi ndi mapulaneti okhala ndi miyala yokhala ndi malo olimba, ochulukirachulukira, komanso mapangidwe amkati okhala ndi zigawo zomwe nthawi zambiri zimakhala ndi pakatikati, mantle, ndi kutumphuka. Mu Dzuwa, Mercury, Venus, Dziko Lapansi, ndi Mars ali mgulu ili. Ngakhale ali ndi kufanana kofunikira (mwala ndi chitsulo), amasonyeza mikhalidwe yosiyanasiyana kwambiri, kuyambira Mercury yopanda kanthu mpaka Dziko Lapansi lothandizira moyo. Kumvetsetsa mapulaneti a dziko lapansi kumatithandiza kumvetsetsa momwe mapulaneti amapangikira, momwe njira za geological zimagwirira ntchito, komanso komwe maiko ena ofanana ndi Dziko Lapansi angapezeke.
Ngati mukufuna, ndithanso kupanga mtundu wa nkhaniyi mwanjira yabwino kwa ophunzira, kapena kuwonjezera tebulo loyerekeza la deta (kukula, mlengalenga, kutentha, mphamvu yokoka) pakati pa Mercury, Venus, Dziko Lapansi, ndi Mars.
