Te Hītori o te Whanaketanga o ngā Pūnaha Mātauranga o te Ao
He wāhanga nui te mātauranga o te whanaketanga o te ao tangata. Mai i ngā wā onamata ki tēnei ao hou, he maha ngā whanaketanga o ngā pūnaha mātauranga i pā ki ngā āhuatanga maha, tae atu ki te ahurea, te tōrangapū, te ōhanga, me ngā whanaketanga hangarau. Ka arotakehia e tēnei tuhinga te hītori o te whanaketanga o ngā pūnaha mātauranga puta noa i te ao, mai i te tīmatanga o te ao tangata ki tēnei ao matihiko o nāianei.
Ngā Wā Onamata: Ngā Pūtake o te Mātauranga
I ngā wā onamata, i te nuinga o te wā i herea te mātauranga ki ngā rōpū rangatira anake, ā, he arotahi ki te whakapono. I Ihipa onamata, i whakaratohia te mātauranga i roto i ngā temepara, ā, i arotahi ki te ako i ngā tuhinga hiero me ngā mātauranga whakapono. Ko ngā tamariki anake nō ngā whānau kingi me ngā rangatira i uru atu ki te mātauranga ōkawa.
He rerekē te tirohanga a te iwi Kariki onamata mō te ariā o te mātauranga. I Ātene, i arotahi te mātauranga ki te whanaketanga o te tangata katoa, tae atu ki te whanaketanga tinana, matatika, me te hinengaro. He mahi nui tā ngā tohunga whakaaro pērā i a Hōkerete, Plato, me Aristotle i roto i te hanga i ngā marautanga mātauranga i whakanui i te hiranga o te arorau, te matatika, me te pūtaiao. Ko te Kura o Plato me te Lyceum o Aristotle ngā pokapū ako rongonui i taua wā.
I Haina onamata, i tīmata te whanaketanga o tētahi pūnaha mātauranga i ahu mai i te whakapono Konifucius i te rautau 6 BC. I arotahi te mātauranga ki ngā whakaakoranga matatika me ngā tikanga, tae atu ki ngā tūranga nui o te whānau me te kāwanatanga. Ko te pūnaha whakamātautau ratonga kāwanatanga i whakauruhia i te wā o te Han Dynasty (206 BC – 220 AD) i noho hei tohu mō te mātauranga Hainamana, i reira i tīpakohia ai ngā āpiha kāwanatanga i runga i ō rātou pūkenga mātauranga.
Te Waenganui o ngā Tau: Te Mātauranga i raro i te Tiakitanga o te Whakapono
I te Waenganui o ngā Tau i Ūropi, ko te Hāhi Katorika te kaupapa matua o te mātauranga. Ko ngā whare mōneka me ngā whare karakia nui ngā pokapū ako mō ngā minita e hiahia ana ki te ako. I arotahi tā rātou marautanga ki ngā akoranga Paipera, te karakia, me ngā pūkenga pānui me te tuhituhi taketake o te reo Latina. I puta mai ngā whare wānanga tuatahi o Ūropi i te rautau 11 me te 12, pērā i te Whare Wānanga o Bologna me te Whare Wānanga o Parī, i tuku i te mātauranga teitei ake i roto i te ture, te karakia, me te rapunga whakaaro.
I taua wā anō, i pāngia te ao Ihirama e te wā koura o te mātauranga me te ako. Ko ngā tāone pēnei i a Baghdad, Cordoba, me Cairo i noho hei pokapū ako, ā, i whakatūria he madrasa me ngā whare pukapuka whānui. Ko ngā tāngata rongonui pēnei i a Al-Farabi, Avicenna, me Al-Ghazali i whakatairanga i te whakaaro i roto i ngā mara pēnei i te pāngarau, te rongoā, me te rapunga whakaaro.
Te Renaissance me te Reformation: Te Aranga Ake o te Mātauranga Ao
I kawea mai e te Renaissance i Ūropi (14–17 AD) he manawa hou ki te mātauranga, me te whakanui i te whakaaro tangata me te huraina anō o ngā mātauranga Kariki me Rōmana tawhito. I tīmata te whakatūnga o ngā kura me ngā marautanga e kapi ana i ngā toi, ngā tuhinga, me ngā pūtaiao. I ngāwari ake te uru atu ki te mātauranga ki te marea, ahakoa i noho tonu te mana o ngā tāne o te karaehe rangatira.
Ko te Whakahoutanga Porotetani o te rautau 16, i arahina e ngā tāngata pēnei i a Martin Luther, i whakarato i tētahi kaupapa kaha mō te mātauranga. I whakapono a Luther me ētahi atu kaiwhakahou ki te hiranga o te pānui Paipera whaiaro, ā, i arahina atu ai ki te whakatairanga nui mō te mātauranga ā-iwi. I ara ake ngā kura Porotetani, e tuku ana i ngā mātauranga taketake e pā ana ki te pānui, te tuhituhi, me te pāngarau.
Te Wā o te Māramatanga me te Huringa Ahumahi: Ngā Tīmatanga o te Mātauranga Hou
I te rautau 18, i whakanuia e te Ao Mārama te hiranga o te whakaaro nui me te takitahi, ā, i puta ai ngā panonitanga nui ki ngā tirohanga mō te mātauranga. Nā ngā tohunga whakaaro pērā i a John Locke rāua ko Jean-Jacques Rousseau i whakarato te pūtake mō ngā ariā hou mō te mātauranga, me te whakanui i te whanaketanga o ngā pūkenga takitahi me te hiranga o te wheako tika i roto i te ako.
I te taenga ki te rautau 19, he nui te pānga o te Huringa Ahumahi ki te mātauranga. Nā te hiahia mō tētahi hunga mahi pūkenga, mātau hoki ki te whakahaere i ngā mīhini hou me te whakahaere i ngā tukanga ahumahi matatau, i akiaki ngā whenua ki te whakatū i ngā pūnaha mātauranga tūmatanui. I whānui haere ngā kura tuatahi me ngā kura tuarua, ā, i whakatinanahia ngā ture mātauranga ā-ture i roto i te maha o ngā whenua o Ūropi me Amerika Te Raki.
I noho te pūnaha mātauranga pakari o Prussia hei tauira mō te maha atu o ngā whenua, tae atu ki te Hononga o Amerika, me te hanganga kura i whakauru i te mātauranga whānui me te whakangungu kaiako ōkawa.
Te rautau 20: Te mātauranga mō te katoa
I te rautau 20, i tino manakohia te ariā o te mātauranga whānui puta noa i te ao. I tīmata te mōhiotia o te mātauranga tuatahi me te kura tuarua hei tika taketake mō ia tamaiti. I kaha te whakatairanga a ngā whakahaere o te ao pērā i te UN me te UNESCO i tēnei kaupapa mā roto i ngā kaupapa me ngā kaupapa here maha.
I muri i te Pakanga Tuarua o te Ao, he maha ngā whenua i tīmata ki te mōhio ki te hiranga o te mātauranga teitei mā te whakatū i ngā whare wānanga hou me ngā whare rangahau. He mea nui tēnei panonitanga ki te whakatairanga i te hangarau me te pūtaiao, me te tautoko hoki i te tipu ōhanga.
I tua atu, i akiaki ngā kaupapa mō ngā tika tangata i roto i ngā whenua maha, tae atu ki te Hononga o Amerika, kia whakakorea te whakahāwea iwi, te whakahāwea ira tangata, me te whakahāwea pāpori i roto i te urunga atu ki te mātauranga. I tīmata te whakatinanatanga o ngā kaupapa here tautoko, ngā karahipi, me ngā kaupapa whakauru hei whakarato i ngā whai wāhitanga tika ake mō ngā rōpū katoa.
Te Ao Mamati: Te Hurihanga o te Mātauranga Hou
I te taenga mai o te rautau 21, kua hurihia e te hangarau te ao mātauranga. Mā te ipurangi me ngā whanaketanga o te hangarau mōhiohio ka taea te uru atu ki ngā mōhiohio me te mātauranga mai i ngā wāhi katoa o te ao. Ko ngā papaaho ako-e me ngā papaaho ako ipurangi pērā i a Coursera, edX, me Khan Academy e whakarato ana i ngā akoranga me ngā rauemi mātauranga e wātea ana ki te miriona tāngata mō te kore utu, mō te utu iti rānei.
Kei te tīmata te whakamahi i te AI me te hangarau urutau hei whakawhaiaro i ngā wheako ako, hei āwhina i ngā ākonga ki te mārama ki ngā rauemi i ngā huarahi e pai ake ai ō rātou hiahia. Kei te tīmata hoki te whakamahi i te VR me te AR i roto i te mātauranga, e whakarato ana i ngā wheako ako rumaki ake, taunekeneke ake hoki.
Kei te tīmata ngā kura me ngā whare wānanga ki te whakamahi i tēnei hangarau i roto i ā rātou marautanga, ā, kei te piki haere te rongonui o ngā tikanga whakaako ranu, me te whakakotahitanga o ngā akomanga ā-tinana me ngā akomanga ipurangi.
Heoi, ahakoa he maha ngā painga o te hangarau, kei te mau tonu ngā wero. Ko te kore taurite o te urunga atu ki te hangarau, inā koa i ngā whenua whakawhanake, he take nui tonu. Me aro tonu ki tēnei kia whai hua ai te katoa i ngā painga o te mātauranga matihiko.
Whakamutunga
E whakaatu ana te hītori o te whanaketanga o ngā pūnaha mātauranga huri noa i te ao i te nui o ngā panonitanga o te mātauranga i roto i te wā. Mai i te mātauranga e aro ana ki ngā rōpū rangatira me ngā rōpū whakapono i ngā wā onamata, ki te mātauranga whānui i akiakihia e te Huringa Ahumahi, ā, i nāianei kua piki haere te mātauranga matihiko ki te ao whānui, kua kawea mai e ia wā ngā panonitanga nui.
E whakaatu ana tēnei whanaketanga i te hiahia kia urutau tonu, kia auaha hoki ki te whakatutuki i ngā wero hou kia taea ai e te mātauranga te whakatutuki i ngā hiahia o ngā tāngata takitahi me ngā hapori katoa. Ko te āhua nei kei te piki haere te awe o te hangarau me te hiahia mō ngā pūkenga hou ki te heke mai o ngā pūnaha mātauranga, e hiahia ana ki tētahi huarahi ngāwari me te whānui.
