5 Te kaha ā-papatipu Taumaha – Ngā Raru me ngā Otinga
1. He aha te te kaha o te kaha ā-papa e pā ana ki tētahi mea i te mata o te Ao? papatipu = 5.98x1024 kg, te papatipu o te mea = 1000 kg, ko te radius o te Ao he 6.38 x 106 m.
Mōhiotia:
Te taumaha o te whenua (mE) = 5.98 x 1024 kg
Papatipu o te mea (mo) = 1000 kirokaramu
Te radius o te Ao (rE) = 6.38 x 106 m
Pūmau whānui (G) = 6.67 x 10-11 N m2 /kg2
Whakaterenga na te kaha o te kaha (g) = 9.8 m/s2
E hiahiatia ana: te kaha o te kaha ā-papa
Rongoā:
![]()
w = taumaha, F = kaha, G = pūmau whānui, mE = Te papatipu o te whenua, mo = ote papatipu o te mea, r = te tawhiti i waenganui i te pokapū o Papatūānuku me te mea.
Kei te mata o Papatūānuku te mea, nō reira ko r = tte radius o te Ao

Te taumaha o te mea (Te ture tuarua o te nekehanga a Newton):
w = mg
w = (1000 kg)(9.8 m/s2)
w = 9800 N
2. He aha te kaha o te kaha ā-papa e pā ana ki tētahi mea i te 10,000 mita i runga ake i te mata o te Ao? Papatipu o te Ao = 5.98 x 1024 kg, te papatipu o te mea = 1000 kg, ko te radius o te Ao he 6.38 x 106 m.
Rongoā:

3. Ko te taumaha o tētahi waka mokowhiti ko w. Mena ko D te whānui o Papatūānuku, tātaihia te taumaha o te waka mokowhiti ina kei te 2D te teitei o te waka mokowhiti i runga ake i te mata o Papatūānuku.
Mōhiotia:
D = te whānui o te Ao,
R = te pūtoro o te Ao
1 D = 2 R, 2 D = 4 R
Hiahia: te taumaha o te waka mokowhiti i te 2D i runga ake i te mata o te Ao?
Rongoā:

4. Ko te ōwehenga o ngā papatipu o te aorangi A me te aorangi B he 2 : 3, ko te ōwehenga ia o te pūtoro o te aorangi A me te aorangi B he 1 : 2. Mēnā ko te taumaha o tētahi mea i runga i te aorangi A he w, he aha te taumaha o te mea i runga i te aorangi B?
Mōhiotia:
Te taumaha o te aorangi A (mA) = 2
Te taumaha o te aorangi B (mB) = 3
Te pūtoro o te aorangi A (rA) = 1
Te whānui o te aorangi B (r)B) = 2
Papatipu o te mea = m
Taumaha o te mea i runga i te aorangi A = w
Hiahia: Te taumaha o te mea i runga i te aorangi B
Rongoā:
Ko te whārite o te kaha o te taumaha mai i te ture ā-papatipu a Newton:
![]()
w = taumaha, G = pūmau ā-papa, M = papatipu o te aorangi, m = papatipu o te mea, r = te tawhiti i waenga i te mea me te aorangi. Mena kei runga te mea i te mata o te aorangi, ko te r = te radius o te aorangi.
Te taumaha o te mea i runga i te aorangi A:

Te taumaha o te mea i runga i te aorangi B:

He rite te papatipu o te mea, nō reira me whakakapi te m ki te w/2G.

5. Ka whakarewaina poutū mai i te mata o Papatūānuku tētahi rōkete, ko tōna taumaha he w. Ko D te whānui o Papatūānuku. Ina eke te rōkete ki te teitei o te 0.5 D i runga ake i te mata o Papatūānuku, he aha te taumaha o te rōkete?
Mōhiotia:
Taumaha o te rōkete = w
Ko te radius o Papatūānuku = te tawhiti mai i te pokapū o Papatūānuku = R
Te whānui o te whenua = D = 2R
Hiahia: Te taumaha o te rōkete i te teitei o te rōkete i te 0.5 D i runga ake i te mata o te Ao.
Rongoā:
0.5 D = 0.5 (2R) = R
Ko te tawhiti o te rōkete mai i te pokapū o Papatūānuku = te radius o Papatūānuku + te radius o te rōkete mai i te mata o Papatūānuku = R + R = 2R
Ko te taumaha te kaha o te papatipu e pā ana ki tētahi mea. He rite whakamuri te kaha o te papatipu (F) ki te tapawhā o te tawhiti mai i te pokapū o te whenua (R) kia rite whakamuri ai te taumaha ki te tapawhā o te tawhiti.

- Ngā raruraru me ngā otinga o te ture a Newton mō te kaha ā-ao
- Ngā kaha ā-papa, ngā raruraru taumaha, me ngā otinga
- Te whakaterenga nā ngā raruraru ā-papa me ngā otinga
- Ngā raruraru me ngā otinga o te amiorangi tukutahi-whenua
- Ngā raruraru me ngā otinga o te ture a Kepler ngā raruraru me ngā otinga