Ngā Rautaki hei Whakatipu i te Hiahia ki te Pūtaiao
Kāore te hiahia ki te pūtaiao e puta noa mai i ngā wā katoa. He tokomaha e whakaaro ana he "taumaha" te pūtaiao, he tauira noa iho, he mea tika rānei mō te hunga kua whakaaro kē he mātau rātou. Heoi, he āhuatanga taketake te hiahia ki te mōhio—ā, ko te pūtaiao he huarahi pūnaha hei whakatipu i taua hiahia ki te mōhio. I te tipu haere o te hiahia ki te pūtaiao, ka horapa tōna pānga: ka nui ake te arohaehae o te whakaaro, ka nui ake te whakaaro tika mō ngā whakataunga o ia rā, ā, ka rite ake te hapori mō ngā whanaketanga hangarau. Nō reira, he mea nui te whakatipu i te hiahia ki te pūtaiao mō ngā ākonga, ngā mātua, ngā kaiako, me te hunga katoa e hiahia ana ki te whanake tonu.
Anei ētahi rautaki ka taea te whakatinana hei poipoi i te hiahia ki te pūtaiao i roto i tētahi huarahi e whai pānga ana, e whai tikanga ana, e mau tonu ana hoki.
1. Honoa te pūtaiao ki te oranga o ia rā
Ko tētahi take mō te iti o te hiahia ki te pūtaiao ko te āputa i waenga i te ariā me te ao tūturu. Ina puta noa ngā ariā pūtaiao hei whakamāramatanga, hei tauira rānei i roto i ngā pukapuka ako, he maha ngā tāngata e uaua ana ki te kite i tōna uara. Heoi, kei te taha tonu tātou o te pūtaiao: he aha te wai e koropupū ai, me pēhea te tuku tohu a ngā waea pūkoro, he aha te āniwaniwa e puta mai ai, he aha rānei te taro e ara ake ai.
Ko tētahi huarahi whai hua hei mahi i tēnei ko te whakamātau i te pātai i ngā pātai māmā mō ngā mahi o ia rā: "He aha te tere o te rewa o te huka i roto i te rihi whakarewa i te rewa o te huka i roto i te rihi kirihou?" "He aha te take e huri ai te tae o te rangi i te ahiahi?" Mā ēnei momo pātai ka hurihia te pūtaiao mai i te kaupapa noa hei taputapu mō te mārama ki te ao. Ko te maha o ngā kitenga o te tangata i ēnei hononga, ko te nui ake o te tūponotanga ka tipu ake tōna hiahia.
2. Tīmata mai i ngā āhuatanga, kaua i ngā tātai
He tokomaha ka ngaro te hiahia ina "pāngia" tonutia rātou e ngā tātaitanga me te kore e mārama ki te horopaki. He rautaki whai hua ake ko te tīmata me tētahi āhuatanga whakamere, kātahi ka neke atu ki ngā ariā me ngā tātai hei taputapu whakamārama.
Hei tauira, i mua i te matapaki i ngā ture a Newton, me mātaki ngā ākonga i te nekehanga o te papa reti, te pahikara, te pōro hurihuri rānei. Tukua rātou kia matapae he aha ka puta mēnā he maeneene ake te papa, mēnā rānei he nui ake te taumaha o te mea. Kia hiahia rātou ki te mōhio, kia pātai hoki, ka noho te tātai hei whakautu e rapuhia ana e rātou, ehara i te mea he kawenga akiaki.
3. Hangaia he ahurea pātai me te whakaaro haumaru mai i te hē
He nui te awe o te taiao ki te hiahia o te tangata ki te pūtaiao. Mēnā ka wehi te tangata i te tawai mō te pātai, te whakautu hē rānei, ka noho puku ia, ka hoki whakamuri. I tetahi atu taha, ki te kore he whiu pāpori mō te hiahia, ka pai te ako.
Nō reira, he mea nui kia whakatipu i tētahi ahurea pātai: kia wātea he wāhi mō ngā pātai katoa, ahakoa ngā pātai māmā noa iho. I roto i te akomanga, i te kāinga rānei, kia taunga ki te whakautu i ngā pātai me te maioha me te tono ki te tūhura, kaua e whakakore tonu me te kī, "Kua whakautua kētia tēnā i roto i te pukapuka." Me kite hoki ngā hapa hei wāhanga o te tukanga pūtaiao. He maha ngā kitenga nui i ahu mai i ngā whakamātautau kore angitu i arahi ki ngā māramatanga hou.
4. Whakamahia ngā whakamātautau māmā me ngā mahi ā-ringa
Ko te ako i te pūtaiao he mea tino pai mā te wheako ā-ringa. Kāore e hiahiatia kia utu nui, kia uaua rānei ngā whakamātautau; inaa, he maha ngā wā ka whai hua ake ngā whakamātautau māmā nā te mea he ngāwari ki te mārama, ā, ka taea te whakahoki anō.
Hei tauira, te hanga "pūia" mai i te houra tunutunu me te winika hei mārama ki ngā tauhohenga matū, te whakatipu pīni mung hei ako mō te tipu o ngā tipu, te hanga rānei i tētahi tātari wai māmā hei mārama ki te tātari. Mā ēnei momo mahi ka hangaia he whakaaro "Ka taea e au" me te whakanui ake i te whai wāhi. Ina kite te tangata i ngā hua o ō rātou ake ringaringa me ngā tirohanga, ka ahua tūturu, ka whakahihiri hoki te pūtaiao.
5. Kōrerotia te pūrākau i muri i tētahi kitenga pūtaiao
Ehara te pūtaiao i te kohinga o ngā meka anake, engari he kōrero tangata anō hoki: te pakanga, te hiahia ki te mōhio, te kore angitu, me te manawanui. Mā te kōrero i te haerenga a te tangata me te tukanga o te tūhuratanga ka taea te whakaora ake i te pūtaiao.
Hei tauira, ko te kōrero mō te mahi a Marie Curie i raro i ngā rauemi iti, me te āhua o te whakahēnga a Galileo, me te āhua o te kitenga o ngā kano kano i uru ai te mahi roa me te mahi tahi a te tini o ngā kaipūtaiao. Ina mārama ngā ākonga he tāngata noa ngā kaipūtaiao e haere tonu ana ki te whakamātautau, ka kite rātou i te pūtaiao he mea e taea te uru atu, ehara i te ao motuhake ki ngā "tangata mohio".
6. Whakamahia ngā pāpāho rongonui me ngā hangarau matihiko
Ka tipu ake hoki te hiahia mā te wheako. He maha ngā rauemi ako pūtaiao whakahihiri e wātea ana ināianei: ngā ataata whakamātautau, ngā whakatauira tauwhitiwhiti, ngā podcasts whetū, me ngā hongere mātauranga e kapi ana i ngā kaupapa uaua i roto i te reo māmā. Ka taea e ngā papaaho matihiko te noho hei piriti mō te hunga kāore anō kia hiahia ki te pānui pukapuka.
Heoi anō, me haere tahi tēnei rautaki me te kaha ki te whakarōpū i ngā mōhiohio. Whakaakona te tikanga o te tirotiro i ngā puna, te whakatairite i ngā tohutoro maha, me te wehewehe i waenga i ngā whakaaro, ngā kōrero teka, me ngā meka pūtaiao. Mā tēnei ka poipoi i te hiahia, ka poipoi hoki i te mātauranga pūtaiao hauora.
7. Honoa te pūtaiao ki ngā hiahia whaiaro
He maha ngā tatau ka taea te tomo mai i te pūtaiao. Ko te tangata e pai ana ki ngā hākinakina, tera pea ka hiahia ia ki te koiora me te āhua o te tinana; ko te tangata e pai ana ki te tunu kai, tera pea ka ako i te matū kai; ko te tangata e pai ana ki te puoro, tera pea ka tūhura i ngā ngaru oro; ā, ko te tangata tākaro kēmu, tera pea ka hiahia ia ki te hōtaka me te pāngarau.
Te rautaki: kimihia ngā hononga i waenga i ngā kaupapa pūtaiao me ngā mahi whakangahau. Ina kite te tangata kei te tautoko te pūtaiao i tā rātou e ngākau nui ana, ka piki ake tōna hihiri ki te ako. Ka āwhina hoki tēnei ki te whakarerekē i te whakaaro ko te pūtaiao he "pūtaiao i te kura" anake, engari he whānui tōna whānuitanga, ā, he maha ngā mara e kapi ana.
8. Whakatenatenahia ngā kaupapa iti me ngā wero e hangai ana ki ngā raruraru
Ka nui ake te whai tikanga o te ako pūtaiao ina ārahihia e te whakaoti rapanga. Kāore e hiahiatia kia nui ngā kaupapa; ko te mea nui kia mārama te whāinga me te wāhi hei tūhura.
Ko ētahi tauira o ngā kaupapa ko te hoahoa i tētahi whakamaumahara penapena hiko mō te kāinga, te whakakoi i ngā para waro, te ine i te kounga o te hau māmā, te hoahoa rānei i tētahi whakamātautau hei whakatairite i te whai huatanga o ngā rauemi whakamahana. Ka akiakihia e ēnei momo wero te whakaaro pūtaiao: te whakatakoto pātai, te hanga whakapae, te whakamātautau, te tuhi raraunga, me te whakatau whakatau. Ka taea e ngā angitu iti i roto i tētahi kaupapa te whakapakari i te hiahia me te whakapono.
9. Waihangahia he hapori me ngā wheako pāpori ngahau
He roa ake te hiahia ina tautokohia te hapori. Mā ngā karapu pūtaiao, ngā rōpū karetao, ngā rōpū whetū, ngā akomanga waehere rānei ka taea te whakakotahi i ngā tāngata he rite ō rātou hiahia. Mā te kōrero me te mahi tahi ka iti ake te mokemoke o te ako.
Mena kāore anō kia whai hapori tō kura, tō rohe rānei, tīmata ki tētahi rōpū iti: tokorua, tokotoru rānei ngā tāngata e mātaki ana i ngā ataata pūtaiao, e kōrero ana mō aua mea, e whakahaere ana rānei i ngā whakamātautau ia marama. Ko te mea nui ko te auau me te āhuarangi marino.
10. Kia maioha ki te tukanga, kaua ko ngā hua anake.
E hiahiatia ana te manawanui e te pūtaiao. Mēnā ka hoatu noa ngā utu mō ngā māka teitei, ngā whakautu tika rānei, he tokomaha ka karo i te wero nā te wehi kei hinga. Engari, me mihi ki te tukanga: te maia ki te pātai, te tino tuhi i ngā tuhipoka, te kaha ki te whakamātau anō, me te kaha ki te whakamārama i ngā whakaaro.
Pēnei, ehara te hiahia i te mea ka tipu ake i te hiahia kia kitea he mātau, engari i te pārekareka ki te tukanga māramatanga. Ko tēnei waiaro te tūāpapa o te ako mō te wā roa.
Te Katinga
He haumitanga roa te whakatipu i te hiahia ki te pūtaiao. Ehara i te mea ko te hanga i te pūtaiao kia āhua whakamere mō tētahi wā poto te rautaki, engari ko te hanga i ngā wheako ako e tika ana, e haumaru ana, e whakaoho ana hoki i te hiahia. Mā te hono i te pūtaiao ki te oranga o ia rā, te tīmata ki ngā āhuatanga, te whakarato wāhi mō ngā pātai, te whakaatu i ngā whakamātautau, me te whakamahi i ngā pāpāho me ngā hapori, ka taea e te pūtaiao te noho hei wāhanga tūturu o tā tātou tirohanga ki te ao. Hei whakamutunga, ehara i te mea ko te mārama ki ngā ariā anake te hiahia ki te pūtaiao, engari ko te whakawhanake i ngā tikanga hinengaro: te hiahia, te whakaaroaro arohaehae, me te maia ki te rapu i te pono mā roto i ngā taunakitanga.
