Mātauranga Pūtea mō te Kōhungahunga
Ko te mātauranga pūtea mō ngā kōhungahunga he tukanga whakauru i te ariā o te moni, ngā kōwhiringa, me ngā tikanga whakahaere rauemi i roto i te huarahi māmā, ngahau, me te tika mō te whanaketanga. He maha ngā mātua e whakaaro ana ka whai tikanga te moni ina pakeke ake ngā tamariki. Inaa, ka tīmata ngā tikanga pūtea ki te whanake i te tamarikitanga mā roto i ngā wheako o ia rā: te mātakitaki i ngā mātua e hokohoko ana, te whiwhi moni pēke, te whiriwhiri taonga takaro, te penapena rānei mō tētahi mea e hiahiatia ana e rātou. Mā te huarahi tika, ka taea e ngā tamariki te ako ki te wehewehe i waenga i ngā matea me ngā hiahia, te mōhio ki te uara o te moni, me te mārama he hua kei ia whakatau.
He aha me tīmata wawe ai te mātauranga pūtea?
Ko te kōhungahunga (tata ki te 3–6 tau te pakeke) he wā e tere ai te mimiti o ngā mōhiotanga me te whakawhanake i ngā tikanga. I tēnei wāhanga, ka tīmata ngā tamariki ki te mārama ki ngā ariā taketake pēnei i te tau, ngā huringa, te take me te pānga, me ngā ture. Ka whakamahia e te mātauranga pūtea tēnei whai wāhitanga ki te whakatipu i ngā waiaro pēnei i te manawanui, te penapena, te kawenga, me te kore e hiahia ki te mahi. Hei tāpiri, ka taea e te mātauranga pūtea wawe te āwhina i ngā tamariki ki te whakaiti i te tikanga o te "tono inaianei" nā te mea ka ako rātou me whai tukanga te whiwhi i tētahi mea: te penapena, te tatari, te whakarite rānei i ngā mea matua.
I tētahi atu taha, ehara i te mea ko te "mōhio ki te tatau moni" anake te kaupapa o te mātauranga pūtea, engari ko te hanga i te āhua me ngā pūkenga ora. Ko ngā tamariki e whakaroa ana i te whakamātau me te mahi i ngā kōwhiringa ngāwari ka nui ake te māia, ka pai ake te whakahaere i ō rātou kare ā-roto ina pouri, ā, ka whai whakaaro nui ki te whakatau. Ko ēnei katoa he tūāpapa nui mō te taiohitanga me te pakeketanga.
Ngā ariā pūtea e tika ana mō te tamarikitanga
I te wā kōhungahunga, me tuku ngā rauemi mā roto i ngā wheako tūturu, kaua mā roto i ngā ariā. Anei ētahi o ngā ariā tino whai tikanga:
1. Kia mārama ki te moni me ōna mahi
Me mōhio ngā tamariki ka whakamahia te moni hei hoko taonga me ngā ratonga. Whakamahia ngā tauira o ia rā: te hoko taro i te toa hoko kai, te utu mō te wāhi waka, te hoko pukapuka pikitia rānei.
2. Te uara o te moni (i roto i ngā kupu māmā)
Ka taea e ngā tamariki te ako he rerekē te rahinga o te moni. Ka taea e koe te whakauru i te whakaaro he nui ake te uara o ētahi pire i ētahi atu, me te kore e nui rawa ngā taipitopito.
3. Ngā hiahia me ngā hiahia
Whakaakona ngā tamariki he mea e hiahiatia ana te kai, te wai, me ngā taputapu kura, engari he mea e hiahiatia ana ngā taonga tākaro tāpiri, ētahi atu kai reka rānei. He mea nui tēnei kia kore ai rātou e hoko kai.
4. Te Penapena
He tikanga matua te penapena. Ka ako ngā tamariki mā te penapena moni ka taea e rātou te whakatutuki i ngā whāinga ā muri ake nei.
5. Tohaina
Mā te ariā o te tohatoha ka mārama ngā tamariki ka taea hoki te whakamahi i te moni hei āwhina i ētahi atu. Ka whakatupu tēnei i te aroha me te kawenga pāpori.
6. Kōwhiria ngā kōwhiringa, ā, whakaae ki ngā hua
Hei tauira, ki te whiriwhiri te tamaiti ki te hoko monamona i tēnei rā, ka iti iho ā rātou moni, ā, e kore e taea e rātou te hoko i ngā whakapiripiri e hiahiatia ana e rātou. Ka ako rātou kāore e taea te hoko i ngā mea katoa i te wā kotahi.
Rautaki hei whakauru i te pūtea mā roto i ngā mahi o ia rā
He tino whai hua te ako pūtea mō ngā tamariki nohinohi ina whakauruhia ki roto i ngā mahi ā-whānau. Anei ētahi huarahi whai hua hei whakatinana:
1. Ngā "toa" whakaari
He reo tamariki te tākaro. Ka taea e koe te hanga i tētahi toa tākaro i te kāinga mā te whakamahi i ngā moni tākaro, i ngā pire tawhito rānei kua tuhia ngā ingoa ki runga. Ka taea e ngā tamariki te whakaari i te tūranga o te kaihoko, o te kaihoko rānei. Mā tēnei kēmu, ka ako ngā tamariki:
– ka whakamahia te moni mō ngā whakawhitiwhitinga,
– he "utu" tō ngā taonga,
– me tika te whakawhitiwhiti kōrero,
– i ētahi wā me whiriwhiri koe nā te mea he iti te moni.
Hei whakapūmau ake i te pono, whakamahia ngā taonga o te whare hei "hua": pihikete, hua rākau, pepa tuhituhi rānei. Ka taea hoki e koe te whakauru i te ariā o te "whakahoki" i roto i tētahi huarahi tino māmā ki ngā tamariki kua rite.
2. Whakamahia he pēke poaka mō tētahi kaupapa motuhake
He pai te pēke poaka noa, engari he pai ake te pēke poaka e hangai ana ki ngā whāinga nā te mea e mōhio ana ngā tamariki ki tā rātou e hiahia ana kia tutuki. Hei tauira, tāpirihia he pikitia o tētahi taonga e hiahiatia ana ki te pēke poaka: he pukapuka pakiwaitara, he pōro, he taputapu tuhi rānei. Mā tēnei, kāore e ahua uaua te penapena. Ka kite ngā tamariki i te hononga i waenga i te penapena moni me te whakatutuki i tā rātou whāinga.
Hei rerekētanga, whakamahia ngā ipu e toru:
– Ngongo (mō ngā mahi whaiaro),
– Hokohoko (mō ngā hiahia iti kua whakaritea),
– Te tohatoha (mō te aroha, te hoatu koha rānei).
Mā tēnei wehewehenga ka ako te taurite i waenganui i a koe anō me ētahi atu.
3. Whakauruhia ngā tamariki i te wā e hokohoko ana
Ina haere koe ki te mākete iti, tonoa tāu tamaiti ki te mahi i ngā mahi māmā:
– whiriwhiria ngā hua tino pai,
– whakatairite i ngā rahi o te takai,
– tatauhia te maha o ngā tūemi (hei tauira: tangohia kia 3 ngā tōmato),
– āwhina ki te utu me te whiwhi rīhiti.
Whakamahia ngā rerenga kōrero māmā: “He nui tā tātou moni, nō reira me whiriwhiri tātou i ngā mea tino nui i te tuatahi.” Ahakoa te kore e mōhio, kei te ako ngā tamariki i ngā mea matua me te whakamahere.
4. Whakaakona kia tatari, kia whakaroa hoki i ngā hiahia
He maha ngā tamariki nohinohi e hiahia ana ki ngā mea i taua wā tonu. Engari i te whakaae tonu, i te aukati rānei, whakamahia te huarahi "whakaroa me te whai mahere". Hei tauira: "He rawe taua taonga takaro. Me tuhi tuatahi, kātahi ka rongoa mō ngā wiki e rua." Mā tēnei huarahi ka whakangungu i te mana whakahaere i a ia anō, ā, ka rongo ngā tamariki e rangona ana ā rātou kōrero.
5. Hoatu he tahua māmā, he tahua pumau (kāore he whiringa)
Mō ētahi whānau, ka taea te hoatu moni pēke i roto i ngā moni iti me te whai kaupapa mārama, pērā i ia wiki. Ka ako ngā tamariki ki te whakahaere i ā rātou moni i roto i tētahi wā kua whakaritea. Heoi, ehara te moni pēke i te mea e hiahiatia ana. Mena kāore anō te tamaiti kia rite, ka taea tonu te whakarato mātauranga pūtea mā roto i ngā kēmu me ngā mahi whānau.
Ki te hoatu he tahua, whakatakotoria he ture māmā:
– kāore te moni pute e tāpirihia aunoa ina pau,
– ka taea e ngā tamariki te whiriwhiri mēnā ka whakapau moni, ka penapena rānei,
– ka āwhina ngā mātua ki te aromatawai, kaua ki te whakahāwea.
6. Ngā pūrākau me ngā pukapuka a ngā tamariki mō te moni
Pānuihia ngā pukapuka pakiwaitara e whakaatu ana i ngā kaupapa o te penapena, te tohatoha, te whiriwhiri rānei. Mā ngā pakiwaitara ka mārama ngā tamariki ki ngā uara me te kore kauhau. I muri i te pānui, pātaihia ngā pātai māmā: "He aha te tangata e penapena ai?" "Ka aha mēnā ka pau katoa ā rātou moni?"
Te tūranga o ngā mātua hei tauira matua
He nui ake te ako a ngā tamariki i ngā mea e kite ana rātou i ngā mea e rongo ana rātou. Nō reira, he mea nui ngā tauira a ngā mātua. Ko ngā tikanga pēnei i te hokohoko ohorere, te amuamu pinepine mō te moni, ngā ture koretake rānei, ka taea te whakatauira. I tetahi atu taha, ko ngā whanonga pai pēnei i te hanga rārangi hokohoko, te whakatairite i ngā utu, te penapena mō ngā whāinga whānau, me te kōrero mārie mō te moni he tauira kaha.
He mea nui kia maumahara ko ngā kōrero mō te moni i mua i ngā tamariki me noho hauora tonu. He pai ki ngā tamariki te mōhio me whiwhi me te whakahaere i te moni, engari kaua e meinga rātou kia manukanuka ki ngā kīanga pēnei i te, "Kua kore rawa mātou!" "Kāore rawa ā mātou moni!" Engari, whakamahia he kupu whakamarie: "Kei te whakahaere mātou i ā mātou whakapaunga, nō reira me whakarite ngā mea nui."
Ngā hapa hei karo
Ko ētahi o ngā mea e kore ai e whai hua te mātauranga pūtea ko:
1. Me akiaki tāu tamaiti kia mārama ki ngā ariā pakeke, pērā i te nama, ngā haumitanga uaua, ngā whāinga nui rānei. Arotahi ki ngā tikanga taketake.
2. Te whakamahi i te moni hei whakawehi, hei tauira, "Ki te whanoke koe, ka tapahia tō moni pōke." Mā tēnei ka hono ngā tamariki i te moni ki te wehi, ehara i te kawenga.
3. Te koretake o te kai, hei tauira, te aukati i ngā kai mātao engari he maha ngā wā ka hoatu he moni tāpiri ina tangi te tamaiti. Mā te ōritetanga ka hanga whakawhirinaki me ngā tikanga.
4. Te hoatu i ngā utu moni koretake, pērā i te whakakapi pinepine i ngā whanonga pai ki te moni. He pai ake te tuku whakamoemiti, te wā tahi, te tuku utu kore moni rānei i ētahi wā.
Te Katinga
Ehara te mātauranga pūtea mō ngā kōhungahunga i te mea kia matatau tonu ngā tamariki ki te whakahaere moni, engari ko te whakatō i ngā tikanga me ngā uara matua: te mārama ki te moni, te ako ki te whiriwhiri, ki te penapena, ki te tohatoha, me te mārama he tukanga kei roto i ia hiahia. Mā ngā mahi ngāwari pēnei i te tākaro "toa", te penapena me te "peeke poaka" (he peeke poaka), me te whakauru i ngā tamariki ki te hokohoko, ka taea e ngā mātua te hanga i tētahi turanga pūtea pakari me te kore e tino taumaha ki ā rātou tamariki.
Ko te ako wawe a ngā tamariki i ngā tikanga pūtea hauora, ko te nui ake o ō rātou tūponotanga ki te tipu hei tāngata whakaaro nui, motuhake, me te kawenga. Hei whakamutunga, ko te mātauranga pūtea he wāhanga o te mātauranga āhua - ā, ko te kāinga te kura tuatahi tino whai mana.
