Huarahi Whakaputa, Huarahi Uara Tāpiri rānei: Te Tūhura i tōna Mauri me te Whakatinanatanga i roto i te Ōhanga
Ko te huarahi whakaputa, e mōhiotia ana ko te huarahi uara-tāpiri, tētahi o ngā tikanga matua mō te tatau i te Hua ā-Rohe Katoa (GDP) o tētahi whenua, i te taha o te huarahi whakapaunga me te huarahi moni whiwhi. E whakanui ana tēnei huarahi i te takoha a ia rāngai ōhanga ki te waihanga uara tāpiri i roto i tētahi whenua. I roto i tēnei tuhinga, ka ruku hohonu ake tātou ki te tikanga o te huarahi whakaputa , me pēhea te whakatinanatanga, me te hiranga o te mārama ki te ariā o te uara tāpiri i roto i te horopaki ōhanga whānui.
He aha te Huarahi Whakaputa?
Ko te huarahi whakaputa, te huarahi uara-tāpiri rānei, ka tatau i te GDP mā te tāpiri i te uara tāpiri katoa puta noa i ngā rāngai whakaputa katoa i roto i tētahi ōhanga. Ko te uara tāpiri te rerekētanga i waenga i te putanga katoa o tētahi umanga me āna whakaurunga takawaenga. He māmā noa iho, ko te uara ka tāpirihia e te umanga ki ngā whakaurunga ka hokona e ia mai i ētahi atu umanga.
Ariā Uara Tāpiri
Ko te uara tāpiri te kaupapa matua o te huarahi whakaputa. E tohu ana i te takoha kupenga a ia rāngai, ahumahi rānei ki te ōhanga. Hei tauira, ki te hoko tetahi wheketere kakahu i te miro mō te 1 miriona rupi, ā, ka puta he papanga e 1,5 miriona rupi te uara, ko tōna uara tāpiri he 500 rupi. He mea nui tēnei ariā nā te mea ka karohia te tatau rua ka puta mena ka tāpirihia noa e tātou ngā putanga katoa me te kore e whakaarohia ngā whakaurunga takawaenga.
Te Whakatinanatanga o te Huarahi Whakaputa
1. Te Ine i te Putanga Katoa: Ko te taahiraa tuatahi ko te whakatau tata i te putanga katoa o ia rāngai ōhanga, pēnei i te ahuwhenua, te ahumahi, me ngā ratonga. Ko te tikanga ka kohia ēnei raraunga mai i ngā rangahau a ngā kamupene me ngā pūrongo ā-tau.
2. Te Tatau i ngā Whakaurunga Waenga: Kia whiwhihia te putanga katoa, ko te mahi e whai ake nei ko te tango i ngā whakaurunga waenga i pau i roto i te tukanga whakaputa. Kei roto i ngā whakaurunga waenga ko ngā rauemi mata, te pūngao, ētahi atu ratonga, me ngā taonga whakapaipai e pau ana.
3. Te Whakatau i te Uara Tāpiri Katoa: Ko te rerekētanga i waenga i te putanga katoa me ngā whakaurunga takawaenga ka whakarato i te uara tāpiri katoa. Koinei te takoha a te rāngai ki te GDP.
4. Te Whakatikatika mō ngā Taake me ngā Tautoko: I tēnei wā, ka mahia ngā whakatikatika mō ngā taake ā-kore (pēnei i te VAT) me ngā tautoko. Ka whakanuia e ngā taake ngā utu mākete me te kore e tāpiri i te uara ōhanga tuturu, ko ngā tautoko ia ka whakaiti i ngā utu me te kore e whakaiti i te uara ōhanga.
Te Hiranga o te Huarahi Whakaputa
Mā te huarahi whakaputa ka whakaratohia he tirohanga ahurei mō te tātari i te ōhanga. He mea tino nui tēnei mō ngā kaihanga kaupapa here me ngā kaitātari ōhanga nā te mea:
– Te Tāutu i ngā Rāngai Rautaki: Mā te mōhio ki te takoha a ia rāngai ki te ōhanga, ka taea e te kāwanatanga te tautuhi ko ēhea ngā rāngai e tino ārahi ana i te tipu ōhanga me te arotahi ki ngā kaupapa here hei whakatenatena i te tipu o ēnei rāngai.
– Te Whakamahere Whanaketanga: Ka taea te whakamahi i ngā mōhiohio mō ngā uara tāpiri i roto i te whakamahere me te aromatawai i ngā kaupapa here whanaketanga ōhanga, pērā i te whakapiki i te hua me te whai huatanga o ētahi rāngai.
– Te Karo i te Tatau Takirua: I te tatau i te GDP, he mea nui kia karohia te tatau takirua kia kore ai e nui rawa te whakatau tata i te uara tuturu o te ōhanga. Mā te huarahi uara-tāpiri ka whakarite kia tatauhia anake te uara whakamutunga o ngā taonga me ngā ratonga.
Ngā Wero i roto i te Huarahi Whakaputa
Ahakoa ngā painga o tēnei huarahi, he maha anō ngā wero kei mua i a ia:
– Te Uaua o ngā Raraunga: He uaua pea te kohikohi i ngā raraunga e hiahiatia ana hei tatau i te putanga katoa me ngā whakaurunga takawaenga, inā koa i roto i te rāngai kāore i te whaimana, i ngā whenua rānei kāore i te tino whanake ngā pūnaha pupuri rekoata.
– Tātari Rāngai Kore-Ōkawa: He maha ngā whenua whakawhanake he ōhanga kore-ōkawa te nuinga, ā, he uaua ake te tātari rāngai, ā, he maha ngā wā ka whakatauhia te uara tāpiri me te nui ake o te koretake.
– Huringa Hangarau: I te tere o ngā whanaketanga hangarau, me whakarerekē hoki ngā inenga hua o te rāngai kia tika ai te whakaata i te auahatanga me te whai huatanga.
Ngā Akoranga Take: Te Whakatinanatanga i roto i ngā Whenua Rerekē
Kua whakatinanahia te huarahi whakaputa puta noa i te ao me ētahi rerekētanga, i runga i te horopaki me ngā hiahia o ia whenua. Hei tauira, i roto i ngā whenua he rāngai ratonga matua, pērā i te Hononga o Amerika, ka aro nui te ine uara tāpiri ki te takoha a ngā rāngai ratonga pērā i te pūtea, te hauora, me te mātauranga.
He rerekē, i roto i ngā whenua kei te whakahaerehia tonutia ngā ōhanga e te rāngai ahuwhenua, pērā i te nuinga o Āwherika ki te Tonga o te Sahara me Āhia ki te Tonga, he maha ngā wā ka arotahi te tātari ki te whakapiki ake i te uara tāpiri o ngā rāngai ahuwhenua.
Whakamutunga
He mea nui te huarahi whakaputa, te huarahi tāpiri uara rānei, ki te ine i te tipu ōhanga me te whakamahere kaupapa here. Mā te mārama ki te whai wāhi a ia rāngai ōhanga ki te ōhanga whānui, ka taea e ngā kaihanga kaupapa here te whakatau kaupapa here me te whakatakoto kaupapa here kua arotahihia. Ahakoa kei te mau tonu ngā wero, inā koa ko te kohikohi raraunga tika me te aro atu ki te rāngai kāore i te whaimana, he taputapu nui tonu tēnei huarahi i roto i te anga ōhanga whānui o ēnei rā. Mā te whakapai ake i ngā pūnaha tatauranga me te whakamahi i ngā hangarau hou , e tūmanakohia ana ka piki haere tonu te tika me te whai huatanga o tēnei huarahi ā muri ake nei.
