He aha te pānga o te rangi ki te hauora o te tangata
He wāhanga o te oranga o ia rā te huarere, ā, he maha ngā pānga ki a tātou, mai i te werawera me te ua nui ki ngā hau kaha, ki te hau makuku, ki te hau maroke rawa rānei. He tokomaha e whakaaro ana ko te āhuarangi anake te mea e pā ana ki te whakamarie, engari he pānga nui anō hoki ki te hauora o te tangata ngā panonitanga o te huarere. Ka pā tika ēnei pānga—hei tauira, te matewai i te wā wera—ka pā kore tika rānei, pērā i te horapa haere o ētahi mate i te wā ua. Mā te mārama ki te whanaungatanga i waenga i te huarere me te hauora ka āwhina i a tātou ki te mahi i ngā mahi ārai tika kia noho ora ai i te tau katoa.
1. Te pāmahana o te hau me te kaha o te tinana ki te urutau
He pūnaha whakahaere pāmahana tō te tinana tangata e pupuri ana i te pāmahana o roto kia pumau, tata ki te 36–37°C. Ina huri te rangi ki ngā tino kino, pērā i te tino wera, te tino makariri rānei, me kaha ake te mahi a te tinana ki te pupuri i tēnei taurite.
I te wā wera, ka whakaputa te tinana i te werawera hei whakamatao i a ia anō. Mēnā ka roa te wera, ka haere tahi rānei me te mahi uaua, ka ngaro pea te nui o te wai me ngā electrolytes. Ka arahi pea tēnei ki te matewai, ki ngā mamae o te wera, ki te ngenge i te wera, tae atu ki te whiu wera e morearea ai te ora. He nui ake te mōrearea o ngā tamariki, ngā kaumātua, ngā kaimahi mara, me te hunga whai mate pūmau nā te mea he iti ake te kaha urutau o ō rātou tinana.
I te taha kē, i te rangi makariri, ka whakaitihia e te tinana te rere o te toto ki te mata o te kiri hei pupuri i te wera, ka taea ai te wiri. Mā te roa o te wā e pāngia ana e te makariri ka nui ake te mōrearea o te hypothermia. Hei tāpiri, ka taea e te hau makariri te whakawhāiti i ngā uaua toto, ka taea ai e ētahi tāngata te whakanui ake i te toto toto me te kino ake i te mate ngakau.
2. Te haumākū: te awe ki te manawa me te whakamarie
Haunga te pāmahana, ka whakatau anō hoki te haumākū i te wera, te makariri rānei o te tinana. Ka uaua te mimiti o te werawera nā te nui o te haumākū, ka uaua ake hoki te whakamatao o te tinana. Nō reira, ka piki ake ngā kare ā-roto o te wera, ā, ka piki ake te tūponotanga o ngā mate e pā ana ki te wera.
E pā ana hoki te haumākū ki te hauora o te manawa. Ka taea e te hau mākū rawa te akiaki i te tipu o te harore, ngā mite puehu, me ngā huakita i roto i te taiao kāinga, inā koa i roto i ngā rūma kāore i te pai te hauhautanga. Ka taea e tēnei te whakararuraru i ngā mate pāwera, te mate huango, ngā mate manawa rānei. I taua wā, ko te hau maroke rawa ka taea te whakararuraru i te ihu me te korokoro, te whakamaroke i te kiri, me te whakaiti i te whakamarie mō te hunga whai sinusitis, ētahi mate manawa rānei.
3. Te pēhanga hau me ngā huringa o te rangi: ngā mea e whakaoho ana i ētahi amuamu
Ka amuamu ētahi tāngata mō te mamae o te upoko, te mamae rānei o ngā hononga ina rerekē te rangi, inā koa ka heke te pēhanga o te hau i mua i te ua. Ahakoa he rerekē ngā tikanga i ia tangata, ka pā pea ngā huringa o te pēhanga ki te taurite wai i roto i te tinana, ngā oko toto, me te aro o ngā io. Mō te hunga e pāngia ana e te migraine, ko ngā huringa o te rangi—tae atu ki te pēhanga o te hau, te pāmahana, me te haumākū—he maha ngā wā ka puta ai ngā mate urutā. Mō te hunga e pāngia ana e te mate rumatiki, ka nui ake te mamae me te pakari o te hau makariri, hau mākū rānei, ahakoa ka rerekē te nui o te pānga.
4. Te wā ua, ngā waipuke, me te pikinga ake o ngā mate pipiri
Ehara i te mea ko te āhuarangi anake te pānga ki te tinana engari ka whakatau hoki i ngā āhuatanga taiao e tautoko ana i te horapa o te mate. I te wā ua, ka piki ake te wai e tū ana. Ka hangaia he wāhi whakatupu mō ngā waeroa, pērā i te Aedes aegypti, e hua ai te kirika dengue. Hei tāpiri, ka taea e te waipuke me te wai poke te whakanui ake i te mōrearea o te mate korere, te leptospirosis, ngā mate kiri, me ētahi atu mate puku i puta mai i ngā huakita, i ngā pirinoa rānei.
Ka uaua ake hoki te maroke o ngā kākahu me te taiao i te haumākū, ka ngāwari ake te tupu o te harore me te huakita. I ētahi rohe, ka piki ake ngā mate maremare, te makariri, me ngā mate manawa i te wā ua nā te mea he nui ake te wā e noho ana te tangata i roto i ngā wāhi kati, ka māmā ake te horapa i waenga i te tangata.
5. Te kounga o te hau me tōna pānga ki ngā pukahukahu
He nui te pānga o te rangi ki te kounga o te hau. I te wā maroke, ka nui ake te puehu, ā, i ētahi wāhi, ka puta he paowa i ngā ahi ngahere. Ka taea e te parahanga o te hau me ngā matūriki iti (PM2.5) te uru ki te ara manawa, ka puta te maremare, te riri, me te poto o te manawa, tae atu ki te kino haere o te mate huango me te mate pūkahukahu aukati mau tonu (COPD). E hono ana hoki te pānga roa ki te pikinga o te mōrearea o te mate pūnaha manawa.
I tētahi atu taha, i raro i ētahi āhuatanga, pērā i te hurihanga o te pāmahana, ka "mau" te parahanga tata ki te whenua, ka kino ake te kounga o te hau ahakoa te āhua mārama o te rangi. Nō reira, he mea nui te mārama ki ngā āhuatanga o te rangi o ia rā mō ngā rōpū ngoikore pērā i ngā tamariki, ngā kaumātua, me te hunga whai mate manawa.
6. Te awe o te rangi ki te hauora hinengaro me te āhua noho
Ka pāngia hoki te hauora hinengaro me ngā tikanga noho e te huarere. Ina pōuri te rangi, ina ua tonu rānei, ka ngoikore ake ētahi tāngata, ka iti ake te hihiri, ka pouri rānei. E hono ana te hihi o te rā ki te whakaputanga huaora D, ā, ka pā hoki ki te manawataki circadian (te karaka koiora) e whakahaere ana i te moe. Ina iti iho te hihi o te rā, ka pāngia pea ētahi tāngata i te kounga o te moe me ngā taumata pūngao o ia rā.
Ka taea hoki e te huarere kino te whakarerekē i ngā mahi ā-tinana. Ka iti ake te whakakori tinana o te tangata i ngā wā ua, i te wera nui rānei. Ki te roa te wā ka heke te hauora, ā, ka piki ake te mōrearea o ngā mate pāwera pēnei i te momona, te mate huka momo 2, te toto toto tiketike rānei. Hei tāpiri, ko ngā āhuatanga kino e pā ana ki te huarere—ngā waipuke, ngā tupuhi, ngā ngaru wera—ka taea te whakaoho i te ahotea, te manukanuka, tae atu ki te whara hinengaro i roto i ngā tāngata i pāngia.
7. Ngā rōpū e ngoikore ake ana ki ngā huringa o te rangi
Kāore te āhuarangi e pāngia ana e te katoa i te huarahi kotahi. Ko ngā rōpū ngoikore ko:
1. Ngā pēpi me ngā tamariki, nā te mea kāore i te tino pai te kaha o ō rātou ki te whakahaere i te pāmahana o te tinana pērā i ngā pakeke.
2. Kaumātua, nā te mea ka heke te urupare a te tinana ki te wera/mātao, ā, he maha ngā wā ka haere tahi mai me ngā mate.
3. Ngā tāngata whai mate pūmau, pērā i te mate manawa, te mate huka, te mate huango, me ngā mate tākihi.
4. Ngā kaimahi o waho, pērā i ngā kaiahuwhenua, ngā kaimahi hanga whare, me ngā taraiwa, e roa ana te pāngia e te huarere kino.
5. Ngā hapori kāore i te nui te urunga atu ki te wai ma, ki ngā whare hauora, ki ngā whare noho pai rānei.
8. Me pēhea te tiaki i a koe anō i ngā pānga o te rangi
He maha ngā mahi māmā engari whai hua hei whakaiti i te mōrearea o ngā raruraru hauora e pā ana ki te huarere:
– I te wā wera: inu wai nui, whakaitihia ngā mahi uaua i te rā wera, kakahuria he kākahu māmā, ā, rapua te atarangi.
– Ina makariri, ina ua rānei te rangi: mauria he kākahu mahana, kia maroke tō tinana, ā, kia pai te hauhautanga o te whare kia kore ai e nui rawa te makuku.
– Ārai i ngā mate pipiri: ringihia ngā puna wai hei ārai i ngā waeroa, kia noho ma te taiao, ā, karohia te pā ki te wai waipuke me te kore he parenga.
– Kia tūpato ki te kounga o te hau: mauria he kopare ina teitei te parahanga, whakaitihia ngā mahi o waho ina kino te kounga o te hau, ā, tirohia te taupū kounga o te hau mēnā e wātea ana.
– Kia mau ki te oranga hauora: me haere tonu me te whakakori tinana haumaru i runga i te āhua o te rangi (hei tauira, te whakakori tinana i roto i te whare), kia nui te moe, me te kai i ngā kai totika.
Whakamutunga
Ka pā te huarere ki te hauora o te tangata mā te awe i te āhua o te tinana ki te whakahaere i te pāmahana, ngā āhuatanga manawa, te kounga o te hau, te horapa o ngā mate, tae atu ki te hauora hinengaro me ngā tikanga noho. Ka taea e ngā panonitanga o te pāmahana, te haumākū, te pēhanga hau, me ngā āhuatanga taiao e hua mai ana i te huarere te whakanui ake i te mōrearea o ngā momo raruraru hauora, inā koa i roto i ngā rōpū ngoikore. Mā te mārama ki te pānga o te huarere me te whakatinana i ngā mahi ārai tika, ka taea e tātou te pupuri i tō tātou hauora me te whakaiti i te mōrearea o ngā mate e hua mai ana i ngā panonitanga huarere e piki haere ana.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarerekē i tēnei tuhinga ki tētahi momo tuhinga mātauranga ake (me ngā tohutoro), ki tētahi momo tuhinga rongonui ake rānei mō ngā blog kura/pāpāho pāpori.
