Te Pānga o te Rā ki ngā Āhuatanga Āhuarangi
Ko te Rā te pūtake pūngao matua o te Ao. Tata ki ngā tukanga huarere me te āhuarangi katoa—mai i te hanganga kapua, te ua, me te hau ki te rere o te hau o te ao—e ahu mai ana i te tohatoha me te rerekētanga o te pūngao o te rā e whiwhihia ana e te mata me te āhuarangi o te Ao. I te mea ka mimitihia, ka whakaatahia, ka whakawhitihia hoki tēnei pūngao mā roto i ngā momo tikanga ā-tinana, ka huri te āhuarangi hei "mīhini" e neke haere tonu ana. Ka tūhuratia e tēnei tuhinga te awe o te Rā i ngā whanaketanga āhuarangi, i ia rā, i ia wā, me ia wā roa.
1. Ko te hihi o te rā te pūtake matua o te āhuarangi
Ka tae te pūngao o te Rā ki te Ao i roto i te āhua o te hihi ngaru poto, ko te nuinga i roto i ngā awhe e kitea ana me ngā awhe ultraviolet. Ko ētahi o ēnei hihi ka whakaatahia ki te wāhi e ngā kapua, ngā hau, me ngā mata kanapa pērā i te hukapapa (e pā ana tēnei tukanga whakaata ki te albedo). Ko te toenga ka mimitihia e ngā mata whenua, ngā moana, me ētahi wāhanga o te hau, ka hurihia hei wera.
Kāore i te ōrite te wera o te hihi o te rā. He porowhita te āhua o te Ao, nō reira he nui ake te hihi e whiwhihia ana e ngā rohe pārūrū i ngā rohe whānui. Hei tāpiri, ko te piko o te tuaka o te Ao ka puta he rerekētanga o ngā wā: i te raumati, ka nui ake te pūngao e whiwhihia ana e tetahi tuakoi, engari he iti iho te pūngao e whiwhihia ana e tetahi atu. Nā tēnei kore taurite o te wera ka whakakaha i te nekehanga o te hau: ka piki ake te hau mahana, ka heke te hau mātao, ā, nā ngā rerekētanga pēhanga ka puta he hau.
2. Te hanganga o te rerekētanga o te wera me te pikinga pēhanga
Ko tētahi o ngā ariā matua o te whanaketanga o te āhuarangi ko te pikinga pēhanga (te rerekētanga o te pēhanga i waenga i ngā rohe). Ina mahana te hau, ka whānui te hau, ka heke tōna kiato, ā, ka taea te huri te pēhanga i tētahi teitei kua whakaritea. Mā tēnei rerekētanga o te wera i waenga i te whenua me te moana, i waenga i ngā whenua toropika me ngā pou, i waenga rānei i te ao me te pō ka hangaia he pikinga pēhanga ka akiaki i te rere o te hau. Ko te hau te urupare a te āhuarangi ki te "taurite" i ēnei rerekētanga.
He tauira mārama tēnei kei ngā rohe takutai moana: i te awatea, ka tere ake te wera o te whenua i te moana, ka piki ake te hau i runga ake i te whenua, ka heke iho hoki te pēhanga whanaunga. Ka neke te hau mātao mai i te moana ki uta, ka hanga he hau moana. I te pō, ka tere ake te mātao o te whenua, ka piki ake te pēhanga whanaunga, ā, ka neke te hau mai i te whenua ki te moana (he hau whenua). He tauira māmā noa iho tēnei huringa o ia rā mō te whakahaere a ngā rerekētanga o te hihi o te rā i ngā nekehanga o te hau ā-rohe.
3. Te tohanga ā-ao: Ngā pūtau Hadley, Ferrel, me Polar
I te ao whānui, ko te kore taurite o te pūngao i waenga i ngā rohe wera me ngā rohe pou ka hanga he pūnaha tohanga nui. Ka piki ake te hau mahana huri noa i te ekueta, ka hanga he wāhi iti te pēhanga me te kaha o te kawe hiko. Kātahi ka neke tēnei hau e piki ake ana ki ngā whānui teitei ake i te paparangi o runga, ka whakamatao, ka heke iho i te 30° whānui i ngā tuakoi e rua. E mōhiotia ana tēnei tauira ko te pūtau Hadley.
I ngā rohe waenga, kei reira te pūtau Ferrel matatini ake, he nui te awe o ngā pūnaha tupuhi me ngā taunekeneke ki te rerenga wai. I ngā rohe teitei, ka hangaia te Pūtau Pōra ina heke te hau makariri ki ngā rohe pōra, ka neke ki ngā rohe iti e tata ana ki te mata, kātahi ka tūtaki ki te hau mahana i te taha mua o te pōra.
Ki te kore te kaha o te Rā i ngā rohe pārūrū nui atu i ngā pou, kāore e puta tēnei tohanga ā-ao e mōhiotia ana e tātou. Ko tēnei pūnaha anō hoki te pūtake o te tohatoha o te ua ā-ao: he makuku, he ua hoki ngā rohe o te ekueta, engari he maroke ake ngā rohe i te 30° te whānui (he maha ngā koraha nui kei tēnei rohe).
4. Te mahi a te hurihanga o Papatūānuku me te pānga Coriolis
Ka puta ngā rerekētanga o te pāmahana me te pēhanga i te rā, engari kāore ngā tauira hau e neke tika ana mai i te pēhanga teitei ki te pēhanga iti. Nā te hurihanga o te Ao ka puta te pānga Coriolis, e huri ai ngā papatipu hau ki te taha matau i te tuakoi raki, ki te taha maui hoki i te tuakoi tonga. Ka hua ake tēnei i te hanganga o ngā hau hokohoko i ngā rohe werawera, ngā hau uru i ngā rohe waenga, me te rerenga hau i te āhuarangi o runga.
He mea nui ngā rerenga hau mō ngā whanaketanga o te hau, nā te mea ka ārahi i ngā ara tupuhi, ka awe hoki i te nekehanga o ngā pūnaha pēhanga iti me te pēhanga teitei. Ahakoa i ahu mai te pānga Coriolis i te hurihanga o Papatūānuku, he hononga tata te kaha me te tūranga o ngā rerenga hau ki ngā pikinga pāmahana, e whakatauhia ana i te mutunga e te tohatoha o te pūngao o te rā.
5. Te kohu wai, ngā kapua, me te tukunga wera huna
Ko te whakamahana o te rā anō hoki te mea e ārahi ana i te huringa wai. Ina mimiti te kaha o ngā moana me ngā mata mākū, ka mimiti te wai. Kātahi ka whakapūpū te mamaoa wai e piki ake ana hei kapua me te ua. Ka tukuna e tēnei tukanga whakapūpū te wera huna ki te āhuarangi, ka whakapakari i te whakawhiti hiko, ā, ka taea te whakaoho i te hanganga o te awha.
I ngā rohe pārūrū, ka whakamahia te nuinga o te pūngao o te Rā mō te mimiti, kātahi ka tukuna hei wera huna i te wā ua. Koinei tētahi take he tino kaha ngā awha pārūrū me ngā pūnaha nui e whakaputa ana i te hau: ka "whakautu" te Rā i te pūnaha mā roto i ngā moana mahana, ā, ka "whakahoki" te hau i te pūngao i te wā e whakaputa ana i te hauhautanga.
E rua ngā mahi a ngā kapua: ka whakaatahia e rātou te hihi o te rā, ka whakamatao i te mata, ā, ka hopukina e rātou te hihi whero-whero mai i te mata, ka whakamahana i te āhuarangi (te pānga kati kōtuhi). Mā tēnei taunekeneke ka uaua ake te awe o te Rā ki te āhuarangi, nā te mea ka taea e ngā kapua te whakanui, te whakaiti rānei i te mahana i runga i te momo, te teitei, me te matotoru.
6. Te rerekētanga o te rā me tōna pānga ki te āhuarangi
Haunga ngā rerekētanga o ia rā me ngā rerekētanga o ngā wā i runga i te āhua o te Ao, he rerekē anō hoki te putanga pūngao o te Rā, ahakoa he iti noa iho. E whai ana te mahi a te rā i tētahi huringa tata ki te 11 tau, e tohuhia ana e ngā huringa o te maha o ngā ira o te rā me te rerenga hihi ultraviolet. Ka taea e ēnei rerekētanga te pā nui atu ki te āhuarangi o runga (te papa o te stratosphere me te thermosphere) i te mata, nā te mea ka mimitihia te hihi ultraviolet e te ozone me ētahi atu hau i ngā teitei teitei.
Ka taea e ngā panonitanga o te mahana o te paparangi te awe i ngā tauira hau me ngā ngaru o te āhuarangi, ka "maturuturu" ki roto i te paparangi raro i ētahi āhuatanga. Heoi, i roto i te horopaki o te huringa āhuarangi o ēnei rā, ko te takoha o ngā rerekētanga o te rā ki te ia o te mahana o te ao mō te wā roa e kiia ana he iti ake i te awe o ngā hau kati kōtuhi a te tangata. Ahakoa rā, he mea nui tonu ngā rerekētanga o te rā mō te mārama ki ngā huringa āhuarangi taiao me ngā whanaketanga o te āhuarangi o runga.
7. Te taunekeneke o te Rā ki te aukume me te rangi ātea
Ehara i te mea ko te mārama me te wera anake te mea e tukuna ana e te Rā, engari ko te hau rā me ngā matūriki utu ka taea te taunekeneke ki te aukume o te Ao. Ka pā pea ngā kaupapa pēnei i ngā awha geomagnetic ki te ionosphere, ngā whakawhitiwhiti kōrero reo irirangi, te whakatere amiorangi, me ngā iahiko hiko i puta mai i te mata. Ahakoa he ā-korekore tō rātou awe ki te rangi o ia rā i te troposphere, ā, he wāhanga rangahau uaua tonu, he mārama te nui o ō rātou pānga ki ngā nekehanga o te hau o runga.
Ka taea e te wera o te aorangi wera i te wā o te mahi aukume whenua te whakarerekē i te mātotoru o te āhuarangi o runga, ka pā ki te tōia o te amiorangi. E kī ana tēnei kāore te "aukati āhuarangi" e pā ana ki te huarere e pā ana ki te mata o te rangi, engari ki ngā āhuatanga o runga ake hoki o te āhuarangi.
8. Whakamutunga
Ko te āhuarangi o te ao ko te urupare a te pūnaha hau o te Ao ki te pūngao o te rā. Ko te kore taurite o te wera ka hanga i ngā pikinga pēhanga, ka whakaputa i ngā hau me te tohanga o te ao, ka whakanui ake i te whakawhiti hau, ka akiaki i te huringa wai, ā, ka awe i te hanganga kapua me te tupuhi. Ka whakararu te hurihanga o te Ao i te rere o te hau, ka whakararu i ngā tauira hau, ko ngā rerekētanga o ngā mahi a te rā ka whakarerekē i ngā āhuatanga o te āhuarangi, inā koa i te āhuarangi o runga.
Mā te mārama ki te pānga o te Rā ki te āhuarangi ka āwhina i a tātou ki te pānui i ngā tauira o te rangi, ki te whakamārama i ngā rerekētanga o te āhuarangi, tae atu ki te whakarite mō te pānga o te rangi ātea ki ngā hangarau hou. Arā, ina kōrero tātou mō te hau, te ua, me ngā awha, kei te kōrero tātou mō te "tukatuka" a te āhuarangi i te pūngao rā e taka ana ki te Ao i ia rā.
