Ngā Huarahi Whai Hua hei Whakahaere i te Tātari Utu
He tukanga whakatau nui te tātari utu, ahakoa mō ngā pakihi iti, ngā kaupapa kāwanatanga, ngā hiahia whaiaro rānei pēnei i te whakahoutanga whare. Mā te tātari utu tika, ka taea e tātou te mārama ki te wāhi e haere ana te moni, te aromatawai mēnā he mahi ka taea, me te kimi huarahi hei whakaiti i te para me te kore e whakaiti i te kounga. Heoi, he maha ngā tāngata e whakahaere ana i te tātari utu hei "whakatau tata" noa iho, ka hua ake he hua whanoke, ā, tera pea ka hē. E matapakihia ana e tēnei tuhinga ngā huarahi whai hua hei whakahaere i te tātari utu i roto i te huarahi pūnaha, whai hua, me te whai mana puta noa i ngā horopaki rerekē.
1. Kia mārama ki te kaupapa o te tātari utu
Ko te taahiraa tuatahi ko te whakamārama i te kaupapa. Ka taea te whakahaere i te tātari utu mō ngā momo kaupapa: te whakatau i ngā utu hoko, te aromatawai i te whaihua o te kaupapa, te whakatairite i ngā kaihoko, te whakamahere i ngā tahua ā-tau, te aromatawai rānei i te whai huatanga o te mahi. Mā te kaupapa mārama ka whakatauhia ko ēhea ngā raraunga me kohi me ko ēhea ngā tikanga e tino tika ana.
Hei tauira, mēnā ko tāu whāinga he whakatau i te utu hoko o tētahi hua, ko te arotahi matua ko te utu whakaputa kotahi me te tawhē e hiahiatia ana. Heoi, mēnā ko tāu whāinga he aromatawai i te whaihua o tētahi kaupapa, me whakarite e koe ngā utu katoa ki ngā painga (pūtea me ngā painga kore-pūtea) mō tētahi wā motuhake.
2. Tautuhia te whānuitanga me ngā whakapae mai i te tīmatanga
Ko te tātari utu e whakawhirinaki ana ki te whānuitanga. Kei roto i te whānuitanga te mea e tatauhia ana hei utu, te wā, me ngā rohe e whakamahia ana. Ki te kore he whānuitanga, ka whānui rawa, ka whaiti rawa rānei te tātari, ka ngaro atu ngā utu nui.
Haunga te whānuitanga, whakarārangihia ō whakaaro. Hei tauira: te reiti pikinga utu, te reiti whakawhiti moni, te pikinga utu ā-tau, te kaha whakaputa, ngā hāora mahi, me ngā āhuatanga pikinga utu rauemi mata. Mā te whakarārangi i ō whakaaro ka mārama tō tātaritanga, ka ngāwari hoki te arotake. Ina huri ngā āhuatanga, ka taea hoki e koe te whakahou i ngā tatauranga me te kore e tīmata mai i te tīmatanga.
3. Tāutuhia ngā momo utu katoa
Mō te tātaritanga whai hua, me mārama koe ki ngā kāwai utu. Anei ngā momo utu e tino kitea ana:
a. Ngā utu tika
Ngā utu e pā tika ana ki te hua, ki te kaupapa rānei, hei tauira, ngā rauemi mata, ngā utu o ngā kaimahi whakaputa, ngā wāhanga, ngā utu kaipuke rānei mō ia waeine o te hua.
b. Ngā utu ā-kore (ngā utu tāpiri)
Ko ngā utu kāore e pā ana ki tētahi hua engari e tika ana tonu, pērā i te reti tari, te hiko, te ipurangi, ngā utu whakahaere, me ngā utu tiaki.
c. Ngā utu pumau
Ko ngā utu kāore e rerekē ana e pā ana ki te rahinga whakaputa i roto i tētahi wā kua whakaritea, hei tauira, te reti, te inihua, ngā utu kaimahi tuturu.
d. Ngā utu taurangi
Ko ngā utu ka rerekē me te rahinga, pēnei i ngā rauemi mata, ngā komihana hoko, ngā utu tākai mō ia waeine.
e. Ngā utu taurangi-haurua
Ko ngā utu he wāhanga pumau, he wāhanga rerekē hoki, hei tauira te hiko (he utu iti rawa ka piki ake i runga i te whakamahinga).
f. Te utu whai wāhitanga
Ko te uara o te whai wāhitanga kua ngaro ina whiriwhiria e koe tētahi kōwhiringa i tētahi atu. He maha ngā wā ka warewarehia tēnei, engari he mea nui. Hei tauira, mā te whakamahi i ngā moni hei hoko i tētahi mīhini hou ka ngaro i a koe te whai wāhitanga ki te haumi i aua moni ki ētahi atu haumitanga.
g. Ngā utu huna me ngā utu kounga
Kei roto i ēnei ko ngā utu whakahou, ngā taonga kua whakahokia mai, te wā e kore ai e mahi te mīhini, ngā whakaroa o te kaupapa, te kino rānei o te ingoa nā te kounga iti. He maha ngā wā kāore e kitea ēnei utu i roto i ngā pūrongo utu paerewa, nō reira me rapu mātātoa.
4. Kohia ngā raraunga tika me ngā raraunga ka taea te whai
He nui te whakawhirinaki o te tātari utu pai ki ngā raraunga. Whakamahia ngā puna manatoko: ngā nama, ngā kirimana kaihoko, ngā tauākī pūtea, ngā tuhinga utu, ngā raraunga whakaputa, me te hītori hoko. Mena kāore i te wātea ngā raraunga, whakatau tata, engari kia mārama te tikanga whakatau tata, hei tauira:
– Mā te whakamahi i te toharite hītori o ngā marama 6–12 kua hipa
– Whakamahia ngā utu mai i te iti rawa i te 2–3 ngā kaihoko
– Te whakamahi i ngā paerewa utu ahumahi (ngā paearu) me ngā tuhipoka pūtake
Kaua e whakawhirinaki ki ngā "kare ā-roto" me ngā tau kāore i te whai mana. Ki te mea me whakamahi koe i ngā whakapae matapōkere, tohua hei mōrearea, ā, whakaritea ngā āhuatanga rerekē.
5. Whakaritehia he hanganga utu (hanganga wehewehenga utu)
Hei māmā ake te tātari, wehewehea ngā utu ki tētahi hanganga whakarōpū. Hei tauira, mō tētahi kaupapa:
1) Te Whakarite
– Raihana
– Te rangahau me te hoahoa
2) Te Whakatinanatanga
– Rauemi
– Ngā Kaimahi
– Te reti taputapu
3) Whakahaere
– Te Tiaki
- Whakangungu
- Tautoko
Mā tēnei hanganga koe e āwhina ki te kimi ko ēhea ngā pou nui rawa atu, ko ēhea ngā pou e pupuhi pinepine ana, me ēhea ngā wāhanga e tika ana kia arotauhia.
6. Tātaihia te utu katoa me te utu mō ia waeine
Kia oti ngā utu katoa te tautuhi, tatauhia te tapeke o te utu. Kātahi, mēnā e pā ana ki tētahi whakaputanga, putanga rānei, tatauhia te utu mō ia waeine. Mā te huri i ngā utu katoa ki te inenga mō ia waeine ka taea te whakatau tika ake: ka taea e koe te whakarite i waenga i ngā wā, ngā hua, ngā kaihoko rānei i runga i te kaupapa aporo-ki-aporo.
He tauira māmā noa iho: ko te utu whakaputa katoa o ia marama he Rp150 miriona mō ngā waeine 10.000, ka rite ki te utu o te Rp15.000 mō ia waeine. Mai i tēnei, ka taea e koe te aromatawai mēnā kei te tūturu tonu te utu hoko, te hekenga utu, te whāinga tawhē rānei.
7. Whakamahia te tikanga tātari tika
He maha ngā huarahi tātari utu e whakamahia whānuitia ana:
a. Tātaritanga utu-painga (CBA)
Ka whakataurite i ngā utu katoa ki ngā painga katoa. He pai mō ngā kaupapa haumi, ngā kaupapa here, ngā kaupapa mahi rānei.
b. Tātaritanga pakaru-taurite
Te tatau i te pūwāhi taurite: e hia ngā waeine me hoko kia ea ai ngā utu katoa. He mea nui tēnei mō te rautaki hoko me ngā whakataunga whānui.
c. Te utu e hangai ana ki te mahi (ABC)
Ka tohaina ngā utu whakahaere i runga i ngā mahi e akiaki ana i ngā utu, kaua i te ōrau papatahi noa iho. He pai mō ngā pakihi he whānuitanga ngā hua, he uaua rānei ngā tukanga.
d. Te utu katoa o te mana pupuri (TCO)
Ka tatau i te utu o te mana mai i te tīmatanga ki te mutunga: te hoko, te tāutanga, te whakahaere, te tiaki, me te whakakorenga. He pai mō te hoko rawa pēnei i te mīhini, ngā waka, ngā pūmanawa rānei.
Kōwhiria he tikanga e tika ana mō te horopaki; kaua e akiaki i tētahi tikanga kia uru ki ngā āhuatanga katoa.
8. Whakahaerehia te aro me te tātari horopaki
Kei te huri tonu te ao tūturu. Nō reira, me whakamātautau ngā horopaki whai hua i te tātari utu. Whakamātauria ngā panoni o ngā taurangi matua pēnei i ngā utu rauemi mata, ngā reiti whakawhiti, te rahinga hoko, ngā utu mahi rānei. Waihangahia kia toru ngā horopaki:
– Te hihiri: ka heke ngā utu, ka piki rānei te rahinga
– Taurite: e ai ki ngā tumanakohanga
– Te āhua pōuri: ka piki ake ngā utu, ka heke rānei te rahinga
E whakaatu ana te tātari aro ki ngā āhuatanga tino pā ki ngā hua. Mena he iti noa te panonitanga o ngā utu rauemi mata ka tino whakaiti i ngā tawhē, me whai kirimana roa pea koe, me whai kanorau kaiwhakarato, me whai rautaki whakakapi rauemi rānei.
9. Whakamāorihia ngā hua hei whakatau kaupapa
Kāore ngā tau e kōrero mō rātou anō; me whakamārama e koe. Arotahi ki ngā pātai e whai ake nei:
– Kei hea ngā utu nui rawa atu? He aha ai?
– Kei te piki haere ngā utu nā te nui o te rahinga (he whaitake) nā te koretake rānei (he koretake)?
– He iti ake te utu mō te kōwhiringa A ina tatauhia te TCO, kaua ko te utu tīmatanga anake?
– He aha ngā mōrearea nui rawa atu, ā, me pēhea te whakaiti i aua mōrearea?
I tēnei wāhanga, me whakatakoto ngā taunakitanga mārama: ngā mahi hei mahi, ngā pānga ki te taha pūtea, me te wā whakatinanatanga.
10. Tuhia, ā, arotakehia i ia wā
Ehara te tātari utu i te tuhinga kotahi-wā. Whakaritea he aromatawai auau: ia marama mō ngā mahi, ia wāhanga rānei mō ngā kaupapa. Mā te tuhinga pai ka māmā ake ngā arotake, ka āwhina i te whakawhiti mātauranga, ā, ka whakatairanga i te whakapai tonu.
Whakamahia he papatohu māmā: ngā utu tuturu me ngā utu tahua, ngā au o te utu mō ia wae, me ngā tohu whai huatanga. Mena he rerekētanga, whakahaerehia he tātaritanga pūtake hei whakarite i ngā whakapainga kua whakaritea.
Te Katinga
Ko tētahi huarahi whai hua ki te whakahaere tātari utu ko te whakakotahi i te tika o ngā raraunga, he hanganga mārama, me ngā tikanga tika. Tīmata ki tētahi whāinga me te whānuitanga mārama, tautuhia ngā momo utu katoa, tae atu ki ngā mea ngaro, kohia ngā raraunga ka taea te whai, kātahi ka tatau i ngā utu katoa me ngā utu waeine. Kātahi, whakamahia ngā tikanga pēnei i te pakaru-taurite, te TCO, te utu mahi rānei e tika ana, me te whakapakari i aua tikanga ki te tātari horopaki kia kaha ake ai ngā whakataunga ki te huringa. Hei whakamutunga, ehara i te mea ko te tatau noa te tātari utu; engari ko te mārama ki ngā tauira, te whakahaere i te para, me te whakatau whakaaro nui ake, whai kawenga ake.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarerekē i tēnei tuhinga ki tētahi horopaki motuhake (hei tauira, ngā pakihi iti kai, ngā kaupapa hanga, te hoko pūmanawa rānei) me ngā tauira ripanga tatau.
