Ngā Tikanga Taiwhanga mō te Tātaritanga Mate
He tukanga nui te tātaritanga mate i roto i te hauora, e āwhina ana ki te whakatau i te pūtake o ngā tohu o te tūroro me te whakatau i te rongoā tika. Haunga ngā whakamātautau haumanu pēnei i ngā uiuinga hauora (te tango hītori) me ngā whakamātautau tinana, he mahi nui tā ngā tikanga taiwhanga nā te mea ka whakaratohia he raraunga whaitake mō te āhua o te tinana. Ka āwhina ngā whakamātautau taiwhanga i ngā tākuta ki te aromatawai i te mahi a ngā okana, te kimi i ngā mate, te tautuhi i ngā hapa o te pākia o te tinana, me te aroturuki i te urupare ki te maimoatanga. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā tikanga taiwhanga maha e whakamahia whānuitia ana hei tātaritanga mate, ō rātou mātāpono mahi, me ngā tauira o tā rātou whakamahinga.
1. Te Tūranga me te Kaupapa o te Whakamātautau Taiwhanga
He maha ngā kaupapa matua o ngā whakamātautau taiwhanga. Tuatahi, ko te tirotiro, e kitea ai te mate i roto i ngā tāngata hauora, pērā i ngā whakamātautau huka toto hei kite wawe i te mate huka. Tuarua, ko te whakaū i te mate, pērā i te whakamātautau PCR hei whakaū i tētahi mate huaketo motuhake. Tuatoru, ko te whakatau i te matapae, pērā i te whakamahi i ētahi tohu pukupuku e hono ana ki te kaha o te mate. Tuawhā, ko te aroturuki i te rongoā, hei tauira, ko te tirotiro i te INR i roto i ngā tūroro e tango ana i te warfarin whakangawari toto. Nā te mea he tau, he ine hoki ngā hua, ka āwhina ngā whakamātautau taiwhanga ki te whakaiti i te whakaaro takitahi i roto i te whakatau hauora.
2. Whakamātautau Hematology
Ko te hematology te peka o te taiwhanga e ako ana i ngā pūtau toto me ō rātou wāhanga e pā ana. Ko te whakamātautau hematology tino noa ko te Complete Blood Count (CBC). Ka inehia e tēnei whakamātautau te hemoglobin, te hematocrit, te toto whero (RBC), te toto mā (WBC), te tatau pereti toto, me ngā tohu toto whero (MCV, MCH, MCHC).
– Ka taea te whakapae i te mate toto iti nā te iti o te hemoglobin, ā, ka taea te tohu i te momo mā te MCV (microcytic, normocytic, macrocytic).
– Ko ngā mate kitakita e tohuhia ana e te pikinga o ngā leukocyte me te nuinga o ngā neutrophils, ko ngā mate huaketo ia e whakaatu ana i te pikinga o ngā lymphocytes.
– Tērā pea ka whakapaetia he mate toto totoka nā te iti o te maha o ngā pereti toto, nā te ngoikore rānei o te mahi a ngā pereti toto.
Haunga te CBC, kei roto hoki i te whakamātautau toto he whakamātautau toto ā-taha hei tirotiro i te āhua o ngā pūtau toto, he mea whai hua mō te tautuhi i te malaria, te leukemia, ngā mate pūtau toto rānei pērā i te anemia pūtau marino.
3. Matū Hauora
Ka aromatawaihia e ngā whakamātautau matū haumanu ngā matū rerekē i roto i te toto, te toto toto, te plasma rānei e pā ana ki te mahi a ngā okana me te pākia o te tinana. Ko ētahi o ngā whakamātautau e mahia whānuitia ana ko:
– Te huka toto: hei tātaritanga me te aroturuki i te mate huka.
– Kōtaha lipid: te cholesterol katoa, te LDL, te HDL, me ngā triglycerides hei aromatawai i te mōrearea o te mate ngakau me te whiu.
– Mahi ate: SGOT/AST, SGPT/ALT, bilirubin, me te albumin hei aromatawai i te mate hepatitis, te cirrhosis, ngā mate pūkahukahu rānei.
– Te mahi a te whatukuhu: te urea, te creatinine, me te eGFR hei tirotiro i te kaha tātari o te whatukuhu.
– Ngā irahikohiko: te konutai, te pāhare pākawa, te pūhaumāota, te konupūmā mō ngā mate wai, te maroketanga, te mate tākihi, me ngā mate manawataki o te ngakau.
He mea nui te matū haumanu nā te mea he maha ngā mate pūmau e puhoi ana te whanake, ā, kāore e whakaatu i ngā tohu noa i te tīmatanga. Ka taea e ngā hua taiwhanga te whakarato i ngā tohu whakatūpato wawe i mua i te whanaketanga o ngā raruraru.
4. Te Ārai Mate me te Tātaritanga Serology
Ka whakamahia e ngā tikanga ārai mate ngā tauhohenga antigen-antibody hei kimi i ngā mate pāwera, ngā mate pūnaha ārai mate, me te tūnga o te ārai mate. Ka ine te serology i ngā antibodies, i ngā antigens rānei i roto i te toto.
Tauira o te tono:
– Ngā whakamātautau paturopi IgM/IgG hei aromatawai i te taumata o te mate, pērā i te dengue, te toxoplasmosis rānei. Ko te IgM te tikanga he tohu i tētahi mate hou, ko te IgG ia e tohu ana i te pānga o mua, i te ārai mate rānei.
– Te whakamātautau HBsAg me te Anti-HBs mō te hepatitis B hei whakatau i te mate me te tūnga o te ārai mate.
– Whakamātautau ANA (Antinuclear Antibody) mō ngā mate ārai mate e whakapaetia ana pērā i te lupus.
– Whakamātautau tere i te pūmua ārai mate mō ētahi mate urutā kia tere ai te kitea.
Ko te painga o tēnei tikanga he tere, he ngāwari hoki, engari me tino tupato te whakamārama i tōna tikanga nā te mea ka puta mai pea ngā paturopi i muri i te wā, ka roa rānei te noho o ēnei paturopi i muri i te whakaoranga o te mate.
5. Te Pūtaiao Hauora
Ko te koiora haumanu e arotahi ana ki te tautuhi i ngā moroiti e puta ai te mate pēnei i te huakita, te harore, me ngā pirinoa. Ko ngā whakamātautau noa ko:
1. Te tae me te tirotiro karuārai
Ko ētahi tauira ko te tae Gram hei wehewehe i waenga i ngā kitakita Gram-pai me ngā kitakita Gram-kino, te whakamātautau huware rānei hei rapu i ngā iroriki kohi.
2. Ahurea (whakatipu uri)
Ka whakatipuria ngā tauira pēnei i te toto, te mimi, te huware, ngā ūkui patunga rānei ki runga i tētahi pāpāho motuhake hei tautuhi i te momo huakita. E kiia ana ko ngā ahurea te "paerewa koura" mō ētahi mate nā te mea ka puta he hua tuturu.
3. Whakamātautau aro ki ngā paturopi
Kia kitea ngā huakita, ka whakahaerehia he whakamātautau hei whakatau i te paturopi tino whai hua. He mea nui tēnei hei ārai i te whakamahinga hē o ngā paturopi me te whakaiti i te ātete ki ngā huakita.
Mā te koiora iti ka taea te whakatau i te pūtake o te mate, inā koa mēnā he ōrite ngā tohu haumanu i waenga i tētahi mate me tētahi atu.
6. Tātaritanga Irahiko (PCR me ngā Tikanga Ira)
Ka taea e ngā tikanga ngota ngota, inā koa ko te PCR (Polymerase Chain Reaction), te kite i ngā rauemi ira (DNA/RNA) mai i ngā mate tangata, i ngā mate ira rānei. E mōhiotia ana he tairongo, he motuhake hoki ēnei tikanga, ā, he tino whai hua ēnei i roto i:
– Te kimi i ngā huaketo pēnei i te rewharewha, te HIV, te SARS-CoV-2 rānei.
– Te tātaritanga o te mate kohi mā te whakamahi i ngā whakamātautau tere ngota (hei tauira, GeneXpert).
– Te kimi i ngā whakarerekētanga ira motuhake i roto i te mate pukupuku hei whakatau i te rongoā kua tohua.
– Te tirotiro i ngā mate ira o ngā pēpi hou, i ētahi whakamātautau i mua i te mārenatanga/hapūtanga rānei.
Ko ōna herenga ko te nui ake o ngā utu me te hiahia mō ngā whare me ngā tohungatanga e tika ana. Heoi, i roto i te nuinga o ngā wā, ka tere ake te tautuhi mate mā te whakamātautau ngota, ka taea ai te tīmata wawe i te maimoatanga.
7. Te tātaritanga mimi me ētahi atu whakamātautau wai tinana
He whakamātautau māmā engari he tino whai kōrero te tātaritanga mimi. Mā te whakamātautau ā-tinana (tae, māramatanga), matū (pūmua, hukahuka, ketone), me te tirotiro moroiti (ngā pūtau toto, huakita, tioata), ka taea e te tākuta te aromatawai:
– Ngā mate urutā o te ara mimi (ngā leukocyte, te nitrite pai, ngā huakita).
– Ngā mate tākihi (proteinuria, rango).
– Te mate huka (te hukahuka/ketones i roto i te mimi).
Haunga te mimi, ka tātarihia hoki e te taiwhanga ētahi atu wai o te tinana, pērā i te wai cerebrospinal i roto i te meningitis, te wai pleural i roto i ngā mate pūkahukahu, te wai hononga rānei i roto i te kauti me ngā mate hononga. Mā te tirotiro i ēnei wai ka āwhina ki te whakatau mēnā he mate pāwera, he mumura, he mate pukupuku, he mate pāwera rānei te take.
8. Te Pathology Anatomical me te Cytology
Ka tirohia e te pathology anatomical te kiko o te tinana (biopsy) hei kite i ngā huringa o te hanganga pūtau me te kiko. He mea nui tēnei mō te tautuhi i te mate pukupuku, ngā mate mumura mau tonu, me ētahi mate okana. Ka tirohia e te cytology ngā pūtau, pērā i te Pap smear hei kite wawe i te mate pukupuku o te kaki.
Ko tēnei whakamātautau te mea whakamutunga hei whakatau i te tautuhi mate, nā te mea ka taea e ia te whakaatu i ngā āhuatanga o ngā pūtau matepukupuku, te taumata o te mate pukupuku, me te whānuitanga o te horapa o ngā kiko rerekē.
9. Te Kounga Tauira me te Whakamārama i ngā Hua
Ko te tika o te tātaritanga ehara i te mea ko te mīhini me te tikanga anake, engari ko te kounga o te tauira anō hoki. Ka pāngia pea ngā hua e te tango toto kore tika, ngā tauira mimi poke, ngā whakaroa rānei i te tukunga mai i te taiwhanga. Hei tāpiri, me whakamārama ngā hua taiwhanga i runga i te āhua o te tūroro, ngā rongoā o nāianei, te tau, me ngā āhuatanga ā-tinana pērā i te hāputanga. Nō reira, he mea nui te whakawhitiwhiti kōrero i waenga i ngā tākuta, ngā kaitātari taiwhanga, me ngā tūroro.
Whakamutunga
He pou matua ngā tikanga taiwhanga i roto i te tātaritanga mate o ēnei rā. Mai i te toto, te matū haumanu, te ārai mate, te koiora iti, te tātaritanga ngota, ki te mate pukupuku tinana, he tirohanga rerekē tā ia mō te āhua o te tinana me ngā take o te mate. Mā te whiriwhiri tika i te whakamātautau, te kounga pai o te tauira, me te whakamaoritanga tupato, ka āwhina ngā taiwhanga ki te whakapai ake i te tika o te tātaritanga, te tere ake i te rongoā, me te aroturuki i te haere whakamua o te mate. Hei whakamutunga, mā te whakamahi pai i ngā tikanga taiwhanga ka whakapai ake i te kounga o te tiaki hauora me te haumaru o te tūroro.
