Ngā Taunekeneke o te Rongoā me te Kai
Ka puta ngā taunekeneke rongoā-kai ina pāngia te mahi a tētahi rongoā i roto i te tinana e ētahi kai, inu, matūkai rānei. Ka rerekē pea ngā pānga: ka iti ake te whai huatanga o te rongoā, ka kaha rawa ōna pānga, ka piki ake rānei te mōrearea o ngā pānga taha. Nā te mea ka mahi ngā rongoā mā te mimiti, te tohatoha, te pākia o te tinana, me te whakakorenga, ka taea hoki e ngā mea e kainga ana e tātou te "whakarerekē" i ngā ara o ēnei rongoā. He mea nui te mārama ki ēnei taunekeneke, inā koa mō te hunga e tango rongoā ana i ngā wā katoa, te hunga kaumātua, ngā wāhine hapu, me ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate pūmau.
He aha te pānga o te kai ki te rongoā?
Ina tangohia te rongoā, me mimiti tuatahi e te tinana mā te ara nakunaku. Ka taea e te kai te whakaroa, te tere rānei i te whakawātea i te puku, te whakarerekē i ngā taumata waikawa, te pā ki ngā whākōkī nakunaku, me te taunekeneke tika ki ngā kai hohe o te rongoā. Hei tāpiri, ka pā ētahi kai ki ngā whākōkī ate (pērā i te pūnaha whākōkī CYP450) e kawenga ana mō te whakapūtātanga o ngā rongoā, ka piki, ka heke rānei ngā taumata toto. Hei tāpiri, ka pā hoki ngā rongoā ki te mimiti o ētahi matūkai, ka hua ake he korenga huaora, kohuke rānei ina roa te whakamahinga.
Ngā momo taunekeneke rongoā me te kai
I te nuinga o te wā, ka taea te whakarōpū i ngā taunekeneke rongoā me te kai ki ētahi momo:
1. Ngā taunekeneke e pā ana ki te mimiti
Ka taea e ētahi kai te here i ngā rongoā ki roto i te ara nakunaku, te whakarerekē rānei i te āhua o te puku me ngā whekau kia kore ai e mimiti pai te rongoā.
2. Ngā taunekeneke e pā ana ki te pākia o te tinana
Ka taea e ngā kai te aukati, te whakanui rānei i te mahi a ngā whākōkī ate. Nō reira, ka roa ake pea te noho o ngā rongoā ki roto i te tinana, ka tere ake rānei te pakaru i mua i te pānga.
3. Ngā taunekeneke e pā ana ki ngā pānga o te rongoā (pharmacodynamics)
Ka taea e te kai te whakakaha, te whakaiti rānei i ngā pānga o ngā rongoā, hei tauira, mā tōna pānga ki te toto totoka, te toto totoka, te taumata huka rānei.
4. Ngā taunekeneke e pā ana ki te āhua kai
Ka whakaitihia e ētahi rongoā te mimiti o ngā huaora/kohuke, ka puta rānei ngā huringa o te hiahia kai, ā, ka pā kino tēnei ki te hauora.
Ngā tauira o ngā taunekeneke rongoā me te kai e puta pinepine ana
1. Te karepe me ētahi rongoā
E mōhiotia ana te karepe ka whakararuraru i te pākia o te maha o ngā rongoā mā te aukati i te whākōkī CYP3A4 i roto i te puku. Nō reira, ka piki ake ngā taumata o te rongoā i roto i te toto, ka puta he pānga taha kino. Hei tauira, ko ētahi rongoā whakaheke cholesterol (ētahi statin), ētahi rongoā toto toto tiketike, rongoā mō ngā mate manawa, me ētahi rongoā ārai-manukanuka. Nā te mea ka roa te pānga o te karepe, ko te karo i te reira te kōwhiringa haumaru mena ka whakatūpatohia e te tākuta, e te kaiwhakahaere rongoā rānei.
2. Miraka, konupūmā, me ētahi paturopi
Ka taea e ngā hua miraka me ngā tāpiringa konupūmā te here i ngā paturopi tetracycline (hei tauira, te doxycycline) me ngā fluoroquinolones (hei tauira, te ciprofloxacin), ka whakaiti i tō rātou mimiti. Ka kore e whai hua ngā paturopi, ā, ka uaua ake te rongoā i te mate. Ko te tikanga kia waiho he wā mo ētahi haora i waenga i te tango rongoā me te kai miraka, ngā tāpiringa kohuke rānei pērā i te konupūmā, te konupora, te rino rānei.
3. Huaora K i roto i ngā huawhenua matomato me te warfarin
He rongoā whakaheke toto te Warfarin, ā, ka pāngia nuitia e te kai huaora K. He nui te huaora K i roto i ngā huawhenua matomato pēnei i te pīnihi, te kāreti, te pūrokoro, me ngā rau māti, ka taea te whakaiti i ngā pānga o te warfarin, ka piki ake te tūponotanga o te toto totoka. Ehara i te mea me mutu te kai huawhenua a ngā tūroro, engari he mea nui te auau: me auau te kai huaora K i ia rā, i ia rā kia taea ai te whakarerekē i te horopeta rongoā.
4. Te kawheine me ētahi rongoā
Ka taea e te kawheine i roto i te kawhe, te tī, me ngā inu pūngao te whakanui ake i ngā pānga whakaohooho, te whakanui ake i te tere o te ngakau, te whakaoho rānei i te manukanuka ina tangohia me ētahi rongoā. Mō ētahi tāngata, ka taunekeneke hoki te kawheine me ngā rongoā mate huango (pēnei i te theophylline) me ētahi rongoā makariri kei roto he rongoā whakaiti i te pupuhi o te ihu. Hei tāpiri, ka taea e te kawheine te whakararuraru i te moe, ahakoa me okioki pai ētahi rongoā hei whakaora.
5. Te waipiro me ngā momo tarukino maha
Ko te waipiro tētahi o ngā "tauhohenga whakaoho" tino noa. Ka taea e te waipiro te whakanui ake i ngā pānga whakamoe o ngā rongoā pēnei i ngā antihistamines tawhito, ngā pire moe, ngā rongoā manukanuka, me ētahi rongoā mamae, ka piki ake te mōrearea o ngā aituā me ngā raruraru manawa. Ka taumaha hoki te ate i te waipiro; ina honoa ki ngā rongoā ka tukatukahia hoki i roto i te ate, ka piki ake te mōrearea o te kino o te ate. Mō te hunga mate huka, ka taea hoki e te waipiro te whakaoho i te hypoglycemia ina honoa ki te insulin, ki ētahi rongoā rānei.
6. Ngā kai tote nui me ngā rongoā toto tiketike
Ko ētahi rongoā mō te toto toto tiketike ka mahi mā te āwhina i te tinana ki te whakaputa i te konutai me te wai, mā te whakangāwari rānei i ngā uaua toto. Ka uaua ake te whakahaere i te toto toto mēnā ka nui te tote e kainga ana, ā, tera pea kāore e tino whai hua te rongoā. Mō ngā tūroro e pāngia ana e te toto toto tiketike, he maha ngā wā e tika ana kia whakarerekētia te kai hei rongoā pai rawa atu.
7. Panana, karaka, me ngā rongoā whakanui pāhare pāporo
He nui te pāhare pākawa i roto i ētahi hua. Mō te hunga e tango ana i ngā rongoā ka taea te whakanui ake i ngā taumata pāhare pākawa (hei tauira, ētahi rongoā toto toto tiketike pērā i ngā aukati ACE, ngā rongoā diuretic e penapena ana i te pāhare pākawa rānei), mā te nui rawa o te pāhare pākawa ka taea te whakanui ake i te mōrearea o te hyperkalemia. Ko ngā tohu ka uru atu ki te ngoikore, te whakapairuaki, tae atu ki ngā raruraru o te manawa. Ehara i te mea me karo katoa i ngā hua, engari me aroturuki me te tohutohu hauora.
Ngā ture whānui: inu i mua, i muri, i te wā kai rānei?
He tokomaha te hunga e pōhēhē ana mō te wā tika hei tango rongoā. I te nuinga o te wā:
– Ko te tikanga o te kupu "i te puku kau" he kotahi hāora i mua, e rua hāora rānei i muri i te kai. Mā tēnei ka tino mimiti te rongoā, ā, ka ārai i te pokanoa o te kai.
– Ko te kupu “Whai muri i te kai” e taunakitia ana mō ngā rongoā ka whakapataritari i te puku, ka whakapairuaki rānei. Ka āwhina te kai ki te tiaki i te arai o te puku.
– Ko te tikanga o te kupu "me te kai" he pai ake te mimiti o te rongoā ina he ngako, he kai rānei kei roto, hei whakaiti rānei i ngā pānga taha o te puku.
Heoi, he rerekē ēnei ture i runga i te momo rongoā. Kaua e whakawhirinaki ki te whakaaro noa; pānuihia te tapanga ka kōrero ki tō kaiwhakaora rongoā.
Ngā rōpū e hiahia ana kia mataara ake
He nui ake te mōrearea o ngā taunekeneke a te rongoā me te kai i roto i:
– Kaumātua, nā te ngoikore o te mahi a te ate me te whatukuhu, me te kai pinepine i ngā rongoā maha (polypharmacy).
– Ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate pūmau pēnei i te toto toto tiketike, te mate huka, ngā mate ngakau, ngā mate tākihi, me ngā mate ate.
– Ngā whaea hapū me ngā whaea whāngai u, nā te mea ka pā ngā huringa ā-tinana ki ngā taumata rongoā me te haumaru o te pēpi/te kukune.
– Ko te hunga e tango ana i ngā tāpiringa otaota pērā i te ginkgo, te ginseng, te wort o St. John rānei (i ētahi whenua). Ahakoa he "taiao", ka taea tonu e ngā otaota te taunekeneke kaha ki ngā rongoā.
Me pēhea te ārai i ngā taunekeneke rongoā me te kai
Ko ētahi mahi whai hua ka taea te mahi:
1. Pānuihia te tapanga rongoā me te pepa whakamōhio: he maha ngā wā ka kitea ngā whakatūpato mō ngā kai/inu me karo.
2. Tuhia he rārangi o ngā rongoā me ngā tāpiringa katoa e tangohia ana e koe, tae atu ki ngā huaora, ngā rongoā otaota, me ngā tāpiringa kai. Whakaaturia ki tō tākuta/kaiwhakaora rongoā.
3. Pātai atu: "Ka taea te tango i tēnei rongoā me te miraka? Kawhe? Tī? Waipiro? Me tango i mua, i muri rānei i te kai?"
4. Kia mau tonu ki ngā tikanga kai ōrite, ina koa mēnā kei te tango koe i ngā rongoā e pāngia ana e ētahi matūkai (hei tauira, te warfarin).
5. Tukua he wā mēnā e tika ana, hei tauira i waenga i ētahi paturopi me te miraka, ngā tāpiringa kohuke rānei.
6. Aroturukihia ngā tohu rerekē: te whanoke nui, te whakapairuaki kino, te ponana, te tere o te ngakau, te toto, ngā huringa nui rānei o te toto toto/taumata huka.
7. Kaua e mutu te tango i tētahi rongoā me te kore he tohutohu hauora, ahakoa kei te whakapae koe kei te taunekeneke ngā mea e rua.
Te Katinga
He take tūturu ngā taunekeneke o te rongoā me te kai, ā, ka pā ki te angitu o te rongoā me te haumaru o te tūroro. Ko ētahi taunekeneke ka iti ake te whai huatanga o ngā rongoā, ko ētahi ka pāngia e ngā pānga taha kino. Ko te mea nui ko ngā mōhiohio tika, ngā tikanga kai auau, me te whakawhitiwhiti kōrero ki tō tākuta me tō kaiwhakahaere rongoā. Mā te mārama ki ngā mea ka taea te tango me ngā mea kāore e taea te tango me ngā rongoā, ka taea e tātou te whakanui ake i ngā painga o te maimoatanga me te whakaiti i ngā tūponotanga kāore e hiahiatia.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarite i tēnei tuhinga kia tino motuhake ake, hei tauira mō ngā rongoā mō te toto toto tiketike, te mate huka, ngā paturopi, mō tētahi whakatakotoranga rangitaki hauora rānei me ngā upoko iti me ngā tohu matua kia poto ake.
