Te Hononga i waenga i te Pēhanga me te Pāmahana i roto i te Hanganga Toka
Ko ngā toka i runga i te mata o te Ao he hua o ngā tukanga whenua matatini, kanorau hoki. E rua ngā āhuatanga matua e pāngia ana e ēnei tukanga hanganga toka: te pēhanga me te pāmahana. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e mātou te whanaungatanga i waenga i te pēhanga me te pāmahana i roto i te hanganga toka, me te āhua o te taunekeneke a ēnei āhuatanga e rua ki te hanga i ngā momo toka rerekē e kitea ana e tātou i runga i te mata o te Ao i ēnei rā.
Te Hanganga o te Toka: He Tirohanga Whānui
E toru ngā rōpū matua o ngā tukanga whenua e hangai ana ki ngā toka, arā, ngā toka mura, ngā toka parataiao, me ngā toka āhua-whakaahua. Ka hangaia ēnei momo toka e toru mā roto i ngā tikanga me ngā āhuatanga rerekē, ā, he nui te pānga o te pēhanga me te pāmahana ki ēnei.
Ka puta ngā toka mura i te whakamatao me te whakatio o te magma, o te rangitoto rānei. Ka puta ngā toka parataiao mai i te whakatōnga o ngā mea kua horo, kua whakatakotoria, ā, kua whakapūmau. Ka puta ngā toka metamorphic mai i te panonitanga o ngā toka o mua nā ngā huringa nui o te pēhanga me te pāmahana.
Te Pēhanga me te Pāmahana i roto i te Hanganga o ngā Toka Āwhata
Ka puta ngā toka mura i te magma, i te rangitoto rānei, ka whakamatao, ka whakatio. He mea nui te pēhanga me te pāmahana i roto i tēnei tukanga.
Te Pēhanga i te Hanganga o ngā Toka Āwhata
Ka pā te pēhanga ki te ira rewa o ngā kohuke i roto i te magma. I raro i ngā āhuatanga pēhanga teitei i roto i te koroka o te Ao, ka taea e te magma te noho wai ahakoa i ngā pāmahana iti iho i te mata. Ina heke te pēhanga, pērā i te pikinga o te magma ki te mata mā roto i ngā kapiti me ngā pakaru, ka heke te ira rewa, ka taea ai e te magma te tīmata ki te whakatio me te hanga toka mura.
Te Pāmahana i te Hanganga o ngā Toka Āwhata
Ko te pāmahana te mea e whakatau ana i te tere o te whakamatao o te magma. Ko te magma e mātao pōturi ana i roto i te kirinuku o Papatūānuku ka hanga i ngā toka urutomo, i ngā toka plutonika rānei, pērā i te karāneti, me ngā tioata nunui nā te roa o te wā whakamatao. I tetahi atu taha, ko te magma e tere ana te whakamatao i te mata o Papatūānuku, pērā i te wā e pupū ana te puia, ka hanga i ngā toka whakaputa, i ngā toka puia rānei, pērā i te pātarati, me ngā tioata tino iti nā te poto o te wā whakamatao.
Te Pēhanga me te Pāmahana i roto i te Hanganga o ngā Toka Whakapūmau
Ka hangaia ngā toka metamorphic mā te whakawhiti i ngā toka kua noho kē i raro i ngā āhuatanga o te pēhanga me te pāmahana kua piki ake. Ka puta tēnei whakawhiti me te kore e rewa, arā, ka noho totoka tonu te toka puta noa i te tukanga whakawhiti.
Te Pēhanga i te Hanganga o ngā Toka Whakapūmau
He mea nui te pēhanga i roto i te hanganga o ngā toka metamorphic nā te mea ka taea e ia te huri i te aronga o ngā kohuke i roto i te toka. Ka taea e te pēhanga kua arahina (te ahotea rerekē rānei) te whakaputa i te āhua rerekē o te hanganga o ngā toka, pērā i te hanganga o te rau (te paparanga) te schistosite rānei (he hanganga rite ki te schist).
Hei tāpiritanga, ka whakanuia hoki e te pēhanga te mātotoru o ngā toka mā te whakaiti i te rōrahi o ngā pore me te pēhi i ngā kohuke o nāianei, e honoa ana ki te whakakōhatu anō hei hanga kohuke hou e pumau ana i raro i ngā āhuatanga pēhanga teitei ake.
Te Pāmahana i te Hanganga o ngā Toka Whakapūmau
Ka taea e ngā pāmahana teitei te whakaoho i ngā tauhohenga matū i roto i ngā toka, ka hua ake ai he kohuke hou e huri hei āhua. Hei tauira, ka taea e te kōhatu papa te huri hei māpere i raro i ngā āhuatanga pāmahana teitei. I te pikinga ake o te pāmahana, ka piki ake hoki te kaha nekeneke o ngā ngota i roto i te kohuke, ka taea ai te hanga hononga matū hou, ā, ka huri i te hanganga tioata o te toka taketake.
Te Hononga Uaua o te Pēhanga me te Pāmahana
Kāore e mahi motuhake ngā āhuatanga pēhanga me te pāmahana ki te awe i te hanganga o te toka. Ko te huinga o ēnei āhuatanga e rua ka whakatau i te momo whakawhiti āhua e puta ana, pēnei i:
Te Hurihanga ā-Rohe
Ka puta mai tēnei hei hua o te mahi tahi a te pēhanga teitei me te pāmahana, e pā ana ki ngā tukanga tektonika pērā i te hanganga maunga. Ka kapi tēnei āhuahanga i ngā wāhi whānui, ā, ka puta mai ngā momo toka āhuahanga, pērā i te schist, te gneiss, me te phyllite.
Whakapā Mai ki te Hurihanga
Ka puta tuatahi tēnei i te pikinga o te pāmahana me te kore he panoni nui o te pēhanga, i te nuinga o te wā i te taha o ngā urutomo magma. Ko ngā toka kua pāngia e te huringa pa, pērā i ngā hornfels, ka puta mai i te wera nui o te magma e urutomo ana ki ngā toka e karapoti ana.
Te Hurihanga o te Tohanga
Ka puta ngā āhuatanga o te pēhanga tino teitei me te pāmahana tino iti i ngā rohe tōpana, te wāhi e panaia ai te kirinuku moana makariri ki roto i te papa o Papatūānuku. Ka puta ngā toka pēnei i te blueschist me te eclogite i roto i ēnei taiao.
Whakamutunga
He taunekeneke hihiri, matatini hoki te whanaungatanga i waenga i te pēhanga me te pāmahana i roto i te hanganga toka. Ehara i te mea ko te pēhanga me te pāmahana anake te awe i te momo me te kakano o te toka i hangaia, engari ka taea hoki te whakarerekē i ngā kohuke kei roto i taua toka.
Mā te mārama hōhonu ki ngā āhuatanga o te pēhanga me te pāmahana e pā ana ki ngā tukanga whenua maha ka āwhina i a tātou ki te matapae i te wāhi kei reira ngā rauemi taiao, pērā i ngā kohuke me ngā kōhatu utu nui. Hei tāpiri, he mea nui tēnei mōhiotanga mō te ako i te hītori whenua o te Ao me ngā tukanga haere tonu o te nekehanga whenua. Hei whakamutunga, ko te ako i te pēhanga me te pāmahana i roto i te hanganga toka he mara e whanake tonu ana, e hangai ana ki ngā kitenga hou me te hangarau matatau haere o te whenua.
