Ngā Āhuatanga e Pā Ana ki te Aronga o te Hau: He Arotake Whānui
Ko te hau te nekehanga whakapae o te hau mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti. Ko tēnei āhuatanga he hua o ngā āhuatanga maha e mahi tahi ana i roto i te āhuarangi o te Ao. He mea nui te mārama ki ngā āhuatanga e awe ana i te ahunga o te hau, ehara i te mea mō te matawhenua me te āhuarangi anake, engari mō ngā tono mahi maha pērā i te rererangi, te whakatere moana, me te pūngao hou. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ētahi o ngā āhuatanga matua e whakatau ana i te ahunga o te hau i roto i te āhuarangi o te Ao: ngā rerekētanga o te pēhanga hau, te pānga Coriolis, te waku o te mata, te āhua whenua, me te pāmahana.
1. Te Rerekētanga o te Pēhanga Hau
Ko te tikanga, ka neke te hau mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti hei ngana ki te whakataurite i ngā rerekētanga pēhanga i roto i te āhuarangi. Ko te nuinga o te wā ka puta ēnei rerekētanga pēhanga nā te wera kore taurite o te mata o te Ao i te rā. Ina werahia te mata o te whenua, o te wai rānei, ka whānui te hau i runga ake i a rātou, ka iti haere te matotoru, ka piki ake, ka hangaia he wāhi pēhanga iti. I tetahi atu taha, i ngā wāhi e iti ake ana te wera, ka noho mātao ake, ka matotoru ake te hau, ka hangaia he wāhi pēhanga teitei.
Ko te tere me te ahunga o te hau ka whakatauhia e ngā pikinga pēhanga, arā, te rerekētanga o te pēhanga i waenga i ngā pūwāhi rerekē e rua. Mā ngā pikinga pēhanga kaha ake ka puta he hau kaha ake, he hau tere ake hoki. Mā te āhua o ngā isobar (ngā rārangi i runga i te mapi e whakaatu ana i te pēhanga ōrite) ka taea te whakarato i tētahi pikitia mārama o te rohe e neke ai te hau me tōna kaha pea.
2. Te Pānga o Coriolis
Haunga ngā rerekētanga pēhanga, ka pāngia hoki te ahunga o te hau e te hurihanga o te Ao mā te mea e mōhiotia ana ko te pānga Coriolis. Nā te hurihanga o te Ao, ka pehia ngā hau e neke ana mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti i tō rātou ara tika. I te Ao Raki, ka pehia ngā hau ki te taha matau, i te Ao Tonga ia, ka pehia ki te taha maui. He nui ake te kitea o tēnei pānga Coriolis i runga i ngā hau nui, pērā i ngā hau hokohoko me ngā awa rererangi, i ngā hau ā-rohe.
Hei tauira, ko ngā hau e neke ana mai i te rohe pēhanga teitei o te hau pārūrū ki te rohe pēhanga iti o te ekueta i te Tuakoi Raki ka hurihia ki te taha matau, ka puta he hau hokohoko raki-mā-rāwhiti. Mā tēnei āhuatanga ka whakamārama he aha ngā pūnaha huarere i ngā rohe waenga me ngā rohe teitei ka huri i roto i ngā tauira awhiowhio, awhiowhio rānei, ka huri ki te taha matau, ki te taha maui rānei, i runga i te tuakoi kei reira rātou.
3. Te Waku o te Mata
Ka pā te waku i waenganui i te hau me te mata o te whenua ki te ahunga me te tere o te hau, inā koa ko te hau e neke tata ana ki te whenua (e kiia ana he teitei tata ki te 1 km). Ka whakaitihia e tēnei waku te tere o te hau, ā, ka huri i te ahunga o te hau mai i te ahunga Coriolis "kore e raru" mēnā kei te āhuarangi o runga te hau. He mea nui tēnei āhuatanga i ngā wāhi he rerekē ngā momo mata pērā i ngā tāone, ngā ngahere, me ngā maunga.
Nā te waku ka anga tika atu ngā hau e tata ana ki te mata ki ngā wāhi iti te pēhanga i tō te āhuarangi o runga. Ko te tikanga, mā te whakaaro ki te pānga Coriolis, kāore ngā hau o te mata e pehia noa engari ka neke tata atu ki ngā rārangi pikinga pēhanga.
4. Te whenua
He mea nui anō hoki te āhua o te whenua hei whakatau i te ahunga o te hau. Ina tūtaki te hau ki tētahi arai pērā i te maunga, te puke, te awaawa rānei, me whakarerekē e ia tōna ara. Ka taea e ngā maunga te whakaara ake i ngā hau, ā, ka taea hoki te hanga i ngā hau katabatic me ngā hau anabatic. Ko ngā hau katabatic he hau e rere ana i raro i ngā maunga ki ngā whenua papaku, i te nuinga o te wā i te pō ina tino makariri, ka matotoru hoki te hau i te tihi. Ko ngā hau anabatic te ritenga kē, arā, ka neke ake ngā hau i ngā maunga i te awatea ina wera haere ngā pukepuke, ā, ka whānui haere te hau i runga ake i a rātou, ka rere ki runga.
Ka taea hoki e te āhua o te whenua te hanga pānga pērā i te hau fohn, te hau föhn rānei, arā, ko te hau e rere ana i runga i te pae maunga ka mahana, ka maroke i a ia e heke ana ki tērā taha, ka mahana ake, ka maroke ake hoki ngā āhuatanga o te rohe.
Ka pāngia hoki te ahunga o te hau e te āhua o te moana me te takutai. I ngā rohe takutai, ka puta pinepine ngā hau moana me ngā hau whenua nā te rerekētanga o te pāmahana i waenga i te whenua me te moana. I te awatea, ka hangaia e te whenua mahana he rohe pēhanga iti e kukume ana i ngā hau mai i te moana matao (he hau moana). I te pō, ka puta te ritenga kē (he hau whenua).
5. Te pāmahana
He mea nui anō hoki ngā rerekētanga o te pāmahana e pā ana ki te ahunga o te hau. Ko ngā tauira pāmahana o te ao rerekē e tohu ana i ngā rohe āhuarangi me ngā tauira hau tika o te ao. Ko ngā rohe ekueta mahana ake ka piki ake te hau, ka hangaia he rohe pēhanga iti, ko ngā rohe pōro makariri ake ka hangaia he rohe pēhanga teitei. Ko ngā hau o te ao pēnei i ngā hau hokohoko, ngā hau uru, me ngā hau rāwhiti pōro he hua tika o ēnei rerekētanga pāmahana o te ao.
I te taha ā-rohe, ko ngā rerekētanga o te pāmahana i waenga i te ao me te pō, te raumati me te hotoke, tae atu ki ngā rerekētanga o te pāmahana i waenga i ngā momo whenua rerekē pēnei i te whenua me te wai, ka pā katoa ki te ahunga me te tere o te hau.
Whakamutunga
Ehara i te mea he mea nui anake te mārama ki te ahunga o te hau me ngā āhuatanga e pā ana ki tēnei, engari he mea nui anō hoki mō te ako i te āhuarangi, engari he pānga mahi nui anō hoki. He uaua te taunekeneke o ngā rerekētanga o te pēhanga hau, te pānga Coriolis, te waku o te mata, te āhua whenua, me te pāmahana, hei whakatau i te nekehanga o te hau me te wāhi e neke ai. Mā te matapae i te ahunga o te hau ka āwhina i te matapae huarere tika ake, te arotautanga mahi i roto i te rererangi me te whakahaere moana, me te whanaketanga pai ake o ngā puna pūngao whakahou pēnei i te hau. Ko te mōhio me te mārama ki ēnei āhuatanga ka noho tonu hei wāhanga nui i roto i te whānuitanga o ngā kaupapa pūtaiao me ngā tono hangarau.
