Te Hanganga o ngā Hau o te Hauāuru
Ko te hau mātao (te hau mātao rānei) tētahi o ngā āhuatanga āhuarangi tino whai mana i ngā rohe pārūrū, inā koa i Āhia ki te Tonga, i Āhia ki te Tonga-mā-rāwhiti, me ētahi wāhanga o Ahitereiria. I Initonīhia, e mōhiotia whānuitia ana te hau mātao mō tana mahi ki te hanga i ngā wā matua e rua: te wā ua me te wā maroke. Heoi, he tokomaha te hunga e mōhio noa ana ki te hau mātao ko "te hau e kawe mai ana i te ua" ko "te hau e puta ai te tauraki," engari kāore i te tino mārama ki tōna hanganga. Inaa, ka hangaia ngā hau mātao mā te taunekeneke uaua i waenga i te wera o te rā, ngā rerekētanga o te pēhanga hau, te nekehanga o ngā papatipu hau, me te awe o ngā moana me ngā papatipu whenua. Ka matapakihia e tēnei tuhinga te hanganga o ngā hau mātao me te take he nui te pānga o ēnei.
Te whakamāramatanga o ngā hau hauāwhio
He māmā noa iho, ko te hau hauhautanga he hau ā-wā e rerekē ana te ahunga i ia ono marama (e whai ana rānei i ngā wā e huri haere ana). Kāore i rite ki ngā hau hokohoko, e pumau ana i te roanga o te tau, he auau ngā hauhautanga: i tētahi wā ka pupuhi i tētahi ahunga matua, kātahi i tētahi atu wā ka huri tere te ahunga. Ehara tēnei huringa ahunga i te mea matapōkere, engari e tohu ana i te urupare a te āhuarangi ki ngā huringa o te tohatoha wera i waenga i te whenua me te moana.
He maha hoki ngā wā e hono ana ngā ua ki te ua, nā te mea ina haria e ngā hau te hau makuku mai i te moana ki uta, ka puta he kapua pōuriuri, ā, ka puta he ua nui. I tetahi atu taha, ina haria e ngā hau te hau maroke mai i te whenua ki te moana, ka pāngia te maha o ngā rohe e te tauraki.
Ngā kōrero matua: ngā rerekētanga o te mahana o te whenua me te moana
Ko te mea tino nui i roto i te hanganga o ngā hau marangai ko te rerekētanga o ngā āhuatanga ā-tinana o te whenua me te moana i roto i te whiwhinga me te penapena i te wera.
1. Ka tere ake te wera o te whenua, ā, ka tere ake te matao. He iti ake te kaha wera o te whenua i te wai. Nō reira, ina whiwhi i te hihi o te rā, ka tere te wera o te whenua; ā, ina heke te hihi, ka tere te matao o te whenua.
2. Ka pōturi ake te wera o ngā moana, ka pōturi ake te mātao. Ka pupuri pai ake te wai i te wera, ā, ka whakaranua poutū, nō reira ka pōturi ake te hurihanga o tōna pāmahana.
Nā tēnei rerekētanga ka puta he rerekētanga nui o te pāmahana i waenga i ngā whenua me ngā moana. Nā tēnei rerekētanga pāmahana ka puta he rerekētanga o te pēhanga hau, ā, ka noho ēnei rerekētanga pēhanga hei "mīhini" e akiaki ana i te hau.
Mai i te pāmahana ki te pēhanga: he aha i neke ai te hau?
Ka whānui haere te hau mahana, ka "māmā" tōna papatipu mō ia rōrahi, nō reira he iti iho te pēhanga hau i te mata. I tetahi atu taha, he kikī ake te hau matao, nō reira he teitei ake te pēhanga hau i te mata. Ko te hau te nekehanga o te hau mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti.
Nō reira, ina tino wera te whenua mō tētahi wā, ka huri hei pokapū pēhanga iti, ka "kukume" i te hau mai i ōna taiao. Ina mātao te whenua, ka huri hei pokapū pēhanga teitei, ka "pana" i te hau ki waho.
Te tūranga o te nekehanga ā-rā me te ITCZ
E pā ana hoki te hanganga o ngā hau marangai ki te nekehanga ā-tau o te Rā: te tūranga o ngā nekehanga wera nui rawa atu i muri i te nekehanga ā-tau o te Rā ki ngā tuakoi raki me te tonga puta noa i te tau. Ka pā tēnei nekehanga wera ki te tūranga o te ITCZ (Intertropical Convergence Zone), te rohe huihuinga o ngā hau i ngā rohe wera e whakaoho ana i te hanganga kapua me te ua.
I te nekehanga o te ITCZ ki te raki (tata ki waenganui o te tau), ka mahana ake te tuakoi raki pārūrū, ka kaha ake te kaha o te hau. I te nekehanga o te ITCZ ki te tonga (tata ki te mutunga o te tau ki te tīmatanga o te tau), ka rerekē anō hoki ngā āhuatanga kaha o te hau.
He rite te mahi a te ITCZ ki tētahi "whitiki" e neke ai te hau e piki ana nā te wera nui. Ka hangaia e tēnei hau e piki ana tētahi wāhi nui o te pēhanga iti, e āwhina ana ki te whakahaere i te ahunga me te kaha o ngā hau ua.
Te tukanga hanganga o te hauāwhiowhio: taahiraa i te taahiraa
Hei whakamāmā ake i te mārama, anei te rerenga whānui o te hanganga o ngā hau hauāwhiowhio:
1. Kāore i te ōrite te wera o te whenua i te rā puta noa i te tau nā te piko o te tuaka o te whenua me te āhua o te mata (whenua-moana).
2. He nui ake te wera/te mātao o te whenua i te moana.
3. Nā ēnei rerekētanga pāmahana ka rerekē te pēhanga hau i ngā wā o te tau: ka taea e te whenua te noho hei pokapū pēhanga iti ina wera, hei pokapū pēhanga teitei rānei ina makariri.
4. Ka neke te hau mai i te pēhanga teitei ki te pēhanga iti, ka hanga he tohanga hau nui.
5. Ka whakapikohia te ahunga o te hau e neke ana i te ekueta e te kaha Coriolis (nā te hurihanga o te Ao), kia kore ai e tino tika te āhua o te hau.
6. Ina pā te hau ki runga i ngā moana mahana, ka kohia e ia te mamaoa wai, ka nui ake te makuku. Ina tae ki uta, ka akiakihia ki runga (e te wera, e ngā maunga rānei), ka whakapūmau te mamaoa wai hei kapua, hei ua.
7. Ka roa tēnei tauira mō ētahi marama, kātahi ka ngoikore, ka huri i te mea ka rerekē te tohatoha o te wera o te ao.
Ngā hau mōunu i Initonīhia: te mōunu uru me te mōunu rawhiti
He pūnaha hauāwhio motuhake kei Indonesia nā te mea kei waenganui i ngā whenua e rua (Āhia me Ahitereiria) me ngā moana e rua (te Īnia me te Moana-nui-a-Kiwa). I te nuinga o te wā, e rua ngā wāhanga matua:
1. Te Hauāuru o te Hauāuru (te nuinga o Oketopa–Maehe): he rite tonu ki te wā ua
I tēnei wā, ka pāngia te whenua o Āhia e te takurua, ka mātao ake, ka nui ake te pēhanga hau, engari ko Ahitereiria ia ka mahana ake, ka iti iho te pēhanga hau (ina koa i te raki o Ahitereiria). Ka neke ngā hau mai i Āhia ki Ahitereiria, ka tika mā Initonīhia.
I a ia e whiti ana i ngā wai whānui pērā i te Moana Iniana, te Moana Haina ki te Tonga, me ngā moutere o Initonīhia, ka haria e te hau he nui o te mamaoa wai. Ina tae atu tēnei hau makuku ki ngā rohe mahana o Initonīhia, me ngā pānga o ngā maunga me te werawera o te awatea, ka puta he ua, he nui te wā. Koia te take e pāngia ai e te ua nui ngā wāhi maha o Initonīhia i te wā o te hauhautanga uru.
2. Te Hauāuru ki te Rawhiti (te nuinga o Āperira–Hepetema): he rite ki te wā maroke
I tēnei wā, ka pāngia a Ahitereiria e te takurua, ka hangaia he rohe pēhanga teitei, ko Āhia ia ka mahana ake, ā, he iti iho te pēhanga. Ka neke ngā hau mai i Ahitereiria ki Āhia, ka tika mā Initonīhia.
Nā te mea i ahu mai te hau i te tuawhenua maroke o Ahitereiria (he maha ngā koraha me ngā rohe maroke-haurua), he iti ake te mamaoa wai i roto. Nā reira, ko te nuinga o Initonīhia—ina koa ko ngā wāhanga tonga o te ekueta, pērā i a Java, Bali, me Nusa Tenggara—ka pāngia e te wā maroke, ka heke rānei te ua.
Heoi, kāore i te rite te tauraki ki ngā rohe katoa o Initonīhia. Ko ngā rohe pēnei i a Maluku me Papua he nui ake te pānga o te rere o te ua ki ngā āhua o te rohe me ngā āhuatanga o te moana, nō reira ka rerekē pea ngā āhua o te wā.
He aha i taea ai e ngā ua nui te ua e kawea mai ana e ngā mānukanuka?
Ka taea e ngā ua nui te ua i te rangi mātao nā ētahi atu āhuatanga:
– Ka nui ake te mimiti o te moana ina mahana ake. Ka mahana ake te mata o te moana, ka nui ake te mamaoa ka taea e te hau te kawe.
– Te huihuinga o ngā hau. Ina tūtaki ngā hau (hui), ka akiakihia te hau kia piki ake, ka hanga he kapua ua.
– Ngā awe o te whenua. Ka ara ake te hau i ngā maunga (te ara ake orographic). Nā te whenua maunga o Initonīhia, ka tino kaha te ua o te hauāwhio i ētahi wāhi.
– Ētahi atu raruraru āhuarangi. Ka taea e ngā ngaru āhuarangi, ngā awhiowhio pārūrū i te rohe, te mahi rānei a te Madden–Julian Oscillation (MJO) te whakanui ake i te ua o te hauāuru.
Whakamutunga
Ka puta ngā ua mā roto i ngā panonitanga o te tohatoha wera i waenga i te whenua me te moana puta noa i te tau. Mā te tere o te whakamahana me te whakamatao i te whenua ka puta ngā panonitanga ā-wā i waenganui o te pēhanga hau, ka huri te ahunga o ngā hau i ia wā, i ia wā. Mā ngā panonitanga o te ITCZ, te kaha Coriolis, me ngā āhuatanga o te moana me te whenua e whakakaha, e whakarerekē hoki i ēnei tauira. I Initonīhia, ka kawea mai e te ua mākū te hau mākū, ā, ka puta te wā ua, ko te ua mā te ua rawhiti ia ka puta te hau maroke, ka puta te wā maroke. He mea nui te mārama ki te hanganga o ngā ua, ehara i te mea mō te whenua anake, engari mō te whakamahere ahuwhenua, te whakaiti i te waipuke me te tauraki, me te whakahaere rauemi wai.
Ki te hiahia koe, ka taea hoki e au te tāpiri i tētahi tūtohi māmā, ngā tauira o ngā āhuatanga o te ua nui i ngā rohe o Initonīhia, he whakarāpopototanga poto tekau-ira rānei mō ngā rauemi ako.
