Te Take he Kikorangi te Rangi
He mea noa te rangi kikorangi i ia rā, ā, he mea noa iho tēnei e kore e arohia e tātou. Heoi, kei muri i tēnei rangi kikorangi ataahua tētahi āhuatanga ā-tinana whakamīharo, tino uaua hoki. He aha i kikorangi ai te rangi? Hei mārama ki tēnei āhuatanga, me ruku hohonu tātou ki ngā ariā taketake o te ahupūngao o te āhuarangi, te marara o te māramatanga, me te taunekeneke i waenga i te rā me te āhuarangi o tō tātou Ao.
Te Mārama o te Rā me te Āhuatanga Tae
He mā te āhua o te hihi o te rā ki ō tātou kanohi, engari he maha ngā tae e kitea ana i roto i te whānuitanga o te mārama. Kei roto i tēnei whānuitanga ngā tae o te āniwaniwa: whero, karaka, kōwhai, kakariki, kikorangi, inigo, me te waiorā. He rerekē te roanga ngaru o ia tae i roto i te whānuitanga, mai i te 700 nanometer mō te whero ki te 400 nanometer mō te waiorā.
Ina uru te rā ki te āhuarangi o Papatūānuku, ka taunekeneke ki ngā ngota iti me ngā matūriki i te āhuarangi. Koinei te āhuatanga e rerekē ai te tae o te rangi i runga i te wā me ngā āhuatanga. Ko te mararatanga o Rayleigh te mea nui ki te mārama he aha te kikorangi o te rangi.
Te marara o Rayleigh
Ko te mararatanga o Rayleigh te āhuatanga o te mararatanga o te mārama e ngā matūriki he iti ake i te roangaru o te mārama tonu. I tapaina te pānga i muri i a Baron John William Strutt, e mōhiotia whānuitia ana ko Lord Rayleigh, he tohunga ahupūngao Ingarihi nāna i whakamārama tuatahi te āhuatanga i te mutunga o te rautau 19.
I roto i te marara o Rayleigh, he rite whakamuri te kaha o te mārama marara ki te mana tuawhā o te roanga ngaru o te mārama. Ko te tikanga o tēnei, he nui ake te marara o te mārama he poto ake ngā roanga ngaru (pērā i te kikorangi me te waioleto) i te mārama he roa ake ngā roanga ngaru (pērā i te whero me te karaka).
Ahakoa he nui ake te marara o te mārama papura i te mārama kikorangi, he tairongo ake te kanohi tangata ki te mārama kikorangi me te kakariki. Koia te take, ahakoa he nui ake te mārama papura e marara ana puta noa i te rangi, he kikorangi te āhua o te rangi ki a tātou.
Te Āhua o te Ao
He maha ngā hau kei roto i te āhuarangi o te Ao, tae atu ki te hauota (tata ki te 78%) me te hāora (tata ki te 21%). Kei roto hoki i tēnei hau te hauhā, te hauhā waro, te hau neon, me ētahi atu hau i roto i ngā rahinga iti iho. He mahi tā ēnei matūriki ki te marara i te mārama.
Ina uru te rā ki te āhuarangi, ka marara ngā roangaru poto o te mārama kikorangi ki ngā taha katoa e ngā ngota hau. He pai ake te marara o te mārama kikorangi, me tōna roangaru poto ake, i te mārama whero, me tōna roangaru roa ake. Nō reira, ina titiro ake tātou ki te rangi, ka kite tātou i te rangi kua marara ki te mārama kikorangi mai i ngā taha katoa.
Heoi, ina tae te rā ki te pae tawhiti, pērā i te whitinga o te rā, i te tōnga rānei o te rā, me tika te whiti o tōna mārama mā roto i tētahi paparanga matotoru o te āhuarangi. Ka marara wawe te mārama kikorangi ki ngā taha katoa, ā, kāore e tae atu ki ō tātou kanohi. I tetahi atu taha, ko te mārama he roa ake ngā roangaru, pērā i te whero me te karaka, kāore e marara nui pērā i te mārama kikorangi, ā, ka tae atu ki ō tātou kanohi, nō reira ka kite tātou i te rā he karaka, he whero rānei.
Te Parahanga me tōna Pānga ki te Tae o te Rangi
Haunga ngā matūriki hau e puta noa ana i te āhuarangi, ka pā anō hoki ngā momo poke ki te tae o te rangi. Ka taea e ngā poke pēnei i te paoa, te puehu, me ngā matūriki aerosol te whakaputa i te mararatanga Mie, he rerekē tēnei i te mararatanga Rayleigh nā te mea he rite te rahi o ngā matūriki ki te roanga ngaru o te mārama marara.
Kāore he hononga kaha o te mararatanga o te mie ki te roangaru, nō reira he ōrite te mararatanga o ngā tae katoa. Mā tēnei ka puta te āhua mā, hina rānei o te rangi. I ngā tāone nui he nui te parahanga o te hau, he maha ngā wā ka kitea he pōuri ake, he kikorangi ake ngā rangi i ērā o ngā wāhi tuawhenua ma.
Hei tāpiritanga, ka taea hoki e te parahanga o te hau te whakaputa i ētahi atu āhuatanga pēnei i te ua waikawa me te kohu photochemical, e kore e pā noa ki te tae o te rangi engari ki te kounga o te hau me te hauora o te tangata.
Ngā Huringa o te Wā me te Tauwāhi Matawhenua
Ka pāngia hoki te tae o te rangi e ngā huringa o te wā. I te raumati, ka ma ake, ka maroke ake te hau, ka nui ake te whai hua o te marara o Rayleigh, ā, ka kanapa ake te kikorangi o te rangi. I taua wā, i ngā wā ua, i ngā wā hotoke rānei, ka huna te rangi e te haumākū nui me ngā kapua, ka āhua pōuri ake, ka hina ake rānei.
Ka pā anō hoki te taunga whenua ki te tae o te rangi. I ngā rohe pōro, he maha ngā wā ka puta te kikorangi me te mārama o ngā rangi pōro nā te kaha o ngā hau me te hau ma. I tētahi atu taha, i ngā wāhi e tata ana ki te ekueta, ka puta te ma, te hina rānei o te rangi nā te nui o te haumākū me te maha o ngā kapua e puta mai ana.
Whakamutunga
Ko te rangi e kitea ana e tātou i ia rā, he kikorangi te āhua nā te marara o Rayleigh, he āhuatanga ā-tinana e marara kaha ake ai te mārama he poto ake ngā roangaru, pērā i te kikorangi, e ngā matūriki iti o te āhuarangi. He tairongo ake ō tātou kanohi ki te mārama kikorangi i te mārama papura, nō reira he kikorangi te āhua o te rangi ahakoa he nui ake te marara o te mārama papura.
Hei tāpiritanga, he maha atu anō ngā āhuatanga pēnei i te parahanga o te hau, ngā wā, me te tauwāhi whenua, ka whai wāhi anō hoki ki te whakatau i te tae o te rangi. Mā te mārama ki ēnei āhuatanga, ka taea e tātou te maioha ki te ataahua o te taiao, ahakoa he māmā noa iho, he tino uaua.
Nō reira, ina titiro koe ki te rangi kikorangi i te rangi mārama, kia mahara he pūtaiao whakamīharo kei muri i taua ataahua e kitea ana. Kī tonu te ao i ngā mea ngaro, ā, ko te rangi kikorangi tētahi o ngā āhuatanga maha e tatari ana kia akohia, kia māramahia hoki.
