Ngā kaupapa matua o te hiko

### Ngā Kaupapa Taketake o te Hiko

He mea nui te hiko i roto i te ao hou. Nā te mea ko ia te pūtake o ngā whanaketanga hangarau maha, kua hurihia te āhua o tō tātou noho, mahi, me te whakawhitiwhiti kōrero. Ko te whāinga o tēnei tuhinga he whakaatu i ngā kaupapa matua o te hiko, me te matapaki i ngā ariā matua e tika ana hei mārama ki a ia me te whakapai ake i tōna whakamahinga.

#### 1. He aha te Hiko?

Ko te hiko te rere o te utu hiko, i te nuinga o te wā mā roto i tētahi mea pērā i te waea parahi, te hau rānei. Ka taea e tēnei utu hiko te tango i te āhua o ngā irahiko e neke ana mai i tētahi wāhi ki tētahi atu. Ko te tikanga, ka puta te hiko nā te rerekētanga pūmanawa i waenga i ngā pūwāhi e rua, ka neke ngā irahiko mai i tētahi wāhi he pūmanawa teitei ake ki tētahi wāhi he pūmanawa iti ake.

#### 2. Ngā Wāhanga Hiko Taketake

I roto i tētahi ara iahiko hiko, he maha ngā wāhanga taketake, he mahi motuhake tā ia wāhanga:

– Pūtake Mana: He taputapu e whakaputa ana i te pūngao hiko, pērā i te pākahiko, i te whakaputa hiko rānei.
– Kaiārahi hiko: He rauemi e taea ai te rere o te hiko, he konganuku ngoikore te nuinga pērā i te parahi.
– Utaina: Ngā wāhanga e whakamahi ana i te pūngao hiko hei mahi, pērā i ngā rama, ngā motuka, me ētahi atu taputapu hiko.
– Pana: He taputapu hei motu, hei hono rānei i te rere o te hiko i roto i tētahi ara iahiko.
– Ātete: He wāhanga e whakawhāiti ana i te rere o te hiko, hei tiaki i ētahi atu wāhanga, hei whakahaere rānei i te mahi a te ara iahiko.

#### 3. Ngā Ture me ngā Mātāpono Taketake

Me mārama ki ētahi ture me ngā mātāpono taketake o te hiko hei tātari me te hoahoa i ngā ara iahiko hiko:

1. Ture a Ohm: E whakaatu ana i te whanaungatanga i waenga i te ngaohiko (V), te iahiko (I), me te ātete (R). E kīia ana penei:
\[
V = I whakareatia ki te R
\]
Mā tēnei ture tātou e mārama ai me pēhea te pānga o ngā panonitanga o tētahi taurangi ki ētahi atu.

PATANGA  Te mārama ki ngā transistors me ā rātou tono

2. Te Ture a Kirchoff: E rua ngā ture:
– Te Ture Tuatahi a Kirchoff (Ture Au): Ko te iahiko katoa e tomo ana ki tētahi pūwāhi i roto i tētahi ara iahiko hiko he rite ki te iahiko katoa e wehe atu ana i taua pūwāhi.
– Ture a Kirchoff II (Ture Ngaohiko): I roto i te porowhita kati, me ōrite te tapeke taupū o ngā ngaohiko katoa ki te kore.

3. Te Ture a Coulomb: E whakaahua ana i te kaha hiko i waenganui i ngā utu e rua. E kīia ana penei:
\[
F = k_e \frac{q_1 q_2}{r^2}
\]
Ko \( F \) te kaha, ko \( q_1 \) me \( q_2 \) ngā rahi o ngā utu, ko \( r \) te tawhiti i waenganui i ngā utu e rua, ā, ko \( k_e \) te pūmau o Coulomb.

#### 4. Ngā Momo Auhiko Hiko

E rua ngā momo o te hiko i runga i te ahunga o tana nekehanga:

– Iahiko Tika (DC): Ka rere te hiko i te taha kotahi anake. Hei tauira: ngā pākahiko.
– Ia Hurihuri (AC): Ka huri te ahunga o te hiko i ia wā. Hei tauira: te hiko o te whare. He painga tō te AC, inā koa mō te tohatoha pai o te pūngao hiko ki ngā tawhiti roa.

#### 5. Ngā Inenga

He mea nui te mōhio ki ngā waeine ine hiko nā te mea ka taea e tātou te tatau me te hoahoa tika i ngā ara iahiko. Ko ētahi o ngā waeine nui ko:

– Ngaohiko (V): Te waeine ine mō te ngaohiko.
– Ampere (A): Te waeine ine mō te au.
– Ōm (Ω): Te waeine ine mō te ātete.
– Watt (W): Te waeine ine mō te mana, ka tatauhia penei:
\[
P = V \ whakareatia ki te I
\]
Ko te mana ko \( P \).

#### 6. Ariā Mahi Hiko

Ko te mahi a te hiko mā te whakawhiti i te pūngao mai i te pūtake hiko ki te kawenga mā roto i te ara iahiko. E rua ngā huarahi matua hei whakawhiti i tēnei pūngao: ko ngā ara iahiko raupapa me ngā ara iahiko whakarara.

– Ara iahiko raupapa: Ka honoa ngā wāhanga katoa tetahi ki tetahi kia kotahi te ara e rere ai te iahiko. Ki te kore tetahi wāhanga e rere, ka kore te ara iahiko katoa.
– Porowhita Whakarara: He rerekē ngā peka e honoa ana ngā wāhanga. Mēnā ka rahua tētahi wāhanga, ka mahi tonu ngā wāhanga kē atu.

PATANGA  He kupu whakataki ki ngā whatunga hiko e toru-wāhanga

#### 7. Ngā Kaiārahi me ngā Ārai

I te ao hiko, e rua ngā momo matua o ngā rauemi: ngā kaiārahi hiko me ngā ārai hiko.

– Kaiārahi: He rauemi e ngāwari ai te rere o te hiko, hei tauira: te parahi, te konumohe.
– Ārai i te hiko: He rauemi e kore e ngāwari te rere o te hiko, hei tauira: te rakau, te kirihou.

#### 8. Haumaru Hiko

He mea nui te haumaru i te wā e mahi ana me te hiko, kaua e warewarehia. Ko ngā mahi ārai pēnei i te whakamahi i te whakamarumaru tika, ngā taputapu tiaki whaiaro (PPE), me te whai i ngā tikanga haumaru he mea nui hei karo i ngā aituā hiko.

#### 9. Ngā Whakamahinga Hiko

He whānuitia ngā whakamahinga o te hiko i roto i te oranga o ia rā. Ko ētahi o ngā whakamahinga matua ko:

– Whakamārama: Ngā rama me ētahi atu taputapu whakamārama.
– Whakawhitiwhiti Kōrero: Waea, ipurangi, me ētahi atu taputapu whakawhitiwhiti kōrero.
– Te kawe waka: Ngā waka hiko me ngā tereina hiko.
– Ahumahi: Ngā mīhini ahumahi e whakamahi ana i te hiko mō te mahi aunoa, mahi ā-ringa rānei.

#### 10. Ngā Auahatanga me ngā Auahatanga o te Hiko

Kei te tere tonu te whanaketanga o te hangarau hiko, ā, kei te hanga i ngā whai wāhitanga maha mō ngā auahatanga hou. Ko ētahi o ngā auahatanga hou ko:

– Pūngao Whakahou: Pērā i te pūngao o te rā me te hau e whakamahi ana i te hiko hei whakaiti i te whakawhirinaki ki ngā wahie pūmua.
– Māramarama: He whatunga hiko e whakamahi ana i te hangarau matihiko hei whakahaere i te rere o te hiko me te whai hua ake.
– Ngā Waka Hiko: He pai ake te taiao mō ngā motuka hiko me ngā motopaika.

#### Te Katinga

He peka whānui, he peka hōhonu hoki te hiko o te pūtaiao. Ko te mārama ki ngā kaupapa matua o te hiko te taahiraa tuatahi ki te whakatutuki i te hiranga o ngā momo tono hangarau e whakamahi ana i te hiko. Mā te mārama ki ēnei ariā, ka taea e tātou te whakamahi me te arotau i te pūngao hiko mō ngā hiahia o ia rā, me te auaha anō hoki mō ngā rā kei te heke mai.

Waiho he kōrero