Taitara: Tauira o ngā Pātai e Matapaki ana i ngā Raru o te Taupori
Pendahuluan
He mea nui tonu ngā take taupori i ngā wāhi maha o te ao. He mea nui te mārama ki ēnei take hei hanga kaupapa here me ngā otinga whai hua. Ka whakaratohia e tēnei tuhinga ngā tauira pātai me ngā kōrero mō ngā take taupori, tae atu ki te kiato o te taupori, te hekenga mai, te tohatoha o te taupori, me te kounga o te oranga.
1. Te Kīanga o te Taupori
Pātai:
E 500.000 km² te rahi o te whenua, ā, e 100 miriona te taupori. Tātaihia te kiato o te taupori o te whenua, ka matapakihia te pānga o te kiato nui o te taupori.
Kōrero:
Ka tatauhia te kiato o te taupori mā te wehewehe i te tokomaha o te tangata ki te rohe. Mō tēnei whenua, ko te kiato o te taupori he 100.000.000 tāngata / 500.000 km² = 200 tāngata/km².
Ko ngā pānga o te nui o te taupori:
– Te Pēhanga ki ngā Rauemi: Kāore e taea e ngā tāone nui te whakauru i ngā taupori nui, ka pēhia ngā hanganga me ngā rauemi pēnei i te wai, te hiko, me te whare.
– Taiao: He maha ngā wā ka puta te kino ki te taiao nā te whakangaromanga o ngā ngahere hei wāhi noho, me te parahanga nā te nui o ngā mahi a te tangata.
– Hauora: Ka pā mai pea ngā raruraru hauora pēnei i te tere o te horapa o te mate nā te nui o te taupori.
2. Hekenga
Pātai:
Whakamāramahia ngā momo hekenga tangata, ā, homai ngā tauira me ngā take e pā ana ki aua momo hekenga.
Kōrero:
Ka taea te wehewehe i te hekenga ki ētahi momo i runga i ētahi āhuatanga:
– Te Hekenga ā-Rohe: Te nekehanga i roto i tētahi whenua. Hei tauira, te nekehanga o te tangata mai i ngā tāone nui ki ngā tāone nui ki te rapu mahi (te noho tāone).
– Te Hekenga Mai i te Ao: Te nekehanga i waenga i ngā whenua. Hei tauira, ka neke ngā rerenga mai i ngā whenua e raru ana i te pakanga, pērā i a Hiria, ki ngā whenua o Ūropi.
– Te Hekenga ā-Wā: Ko te tikanga ka puta i te rāngai ahuwhenua, ka neke te hunga mahi i runga i te wā whakato, i te wā hauhake rānei.
– Hekenga Āwhina: Nā te pakanga, nā ngā āhuatanga kino rānei o te taiao, pērā i te wehenga atu o te tangata i ō rātou kāinga nā ngā rū whenua, nā te pakanga rānei.
Ka rerekē ngā take mō te hekenga mai, tae atu ki te rapu mahi, te mātauranga, te marena, te haumarutanga, tae atu ki te huringa āhuarangi.
3. Te Tohatoha o te Taupori
Pātai:
Me pēhea te awe o ngā āhuatanga matawhenua i te tohatoha o te taupori, me te homai i ngā tauira o ngā rohe kāore i te ōrite te tohatoha o te taupori.
Kōrero:
He nui te awe o ngā āhuatanga whenua pēnei i te tohatoha o te taupori:
– Āhuarangi: Ko ngā rohe he tino wera rawa, he tino makariri rānei, he iti noa iho te taupori. Hei tauira, he iti te taupori o te Koraha o Sahara.
– Te Whenua: He nui te taupori i ngā whenua papaku pērā i ngā awaawa, engari he iti noa iho te taupori i ngā maunga me ngā wāhi teitei.
– Ngā Rauemi Taiao: Ko ngā wāhi whai rawa i ngā rauemi pēnei i te wai, i te whenua momona rānei, he nui te taupori, hei tauira, ko te awaawa o te awa o te Naera i Ihipa.
Ka kitea te taupori kore taurite i Indonesia, he tino kiki te taupori o te moutere o Java ki ērā atu moutere pērā i a Kalimantan, i Papua rānei.
4. Te Kounga o te Oranga
Pātai:
Te hono i te tipu o te taupori ki te kounga o te oranga, me te tautuhi i ngā tohu e whakamahia ana hei ine i te kounga o te oranga o te taupori.
Kōrero:
Ka pāngia te kounga o te oranga e te tere o te tipu o te taupori mā te pēhanga ki ngā ratonga me ngā rauemi a te iwi. Ko ngā tohu e whakamahia ana hei ine i te kounga o te oranga ko:
– Te Roa o te Oranga: He mehua mō te hauora o te taupori, ko te teitei ake he tohu mō te hauora pai ake.
– Mātauranga: Ina inehia mā te reiti pānui me te tuhituhi me te whakaurunga ki te kura, e whakaata ana i te urunga atu ki te mātauranga me te kounga o te mātauranga.
– Whiwhinga Moni ā-Tangata: E whakaahua ana i te whiwhinga moni toharite hei whakatau i te oranga ōhanga o te taupori.
– Tāurangi Whanaketanga Tangata (HDI): Ka whakakotahi i te roanga o te oranga, te mātauranga, me te moni whiwhi ki roto i te tāurangi kotahi.
Ina nui ake te tipu o te taupori i te kaha o tētahi whenua ki te whakarato i ngā ratonga taketake, ka heke te kounga o te oranga.
Whakamutunga
Me aro nui ngā rōpū maha ki ngā take taupori, tae atu ki te kāwanatanga, ngā mātauranga, me te marea whānui. Mā te mārama ki ngā raruraru me ō rātou pānga, ka taea e tātou te whai wāhi ki te kimi otinga whai hua. Ehara i te mea ko te whakahaere taupori pai anake te mea e whakarite ana i te oranga o te whakatupuranga o nāianei engari e whakarite ana hoki i te pumau mō ngā whakatupuranga o muri mai. Nō reira, me whakatairanga ake te mātauranga me te toro atu ki te taupori kia mōhio ai te marea ki ēnei take.
