Taitara: Te Pānga o te Rā ki te Pūnaha Rā
Kupu Whakataki
Ko te Rā, he pōro e kore e mutu o ngā tauhohenga hanumi mura, koia te tinana rangi tino nui o tō tātou pūnaha rā. Hei whetu kei waenganui o te pūnaha, he nui te mana o te Rā ki ōna kainoho - mai i te asteroid iti rawa ki te hau nui rawa atu me ngā mea katoa i waenganui, tae atu ki a Papatūānuku. Engari he pēhea te pānga o te Rā ki te pūnaha rā? Ka rukuhia e tēnei tuhinga ōna pānga maha, mai i te mana ā-papa ki tōna tūranga nui ki te tautoko i te ora.
Te Awe o te Āhua-ā-Toi
Ko te Rā te rangatira o te whenua kaha ā-pūnaha o tō tātou pūnaha rā. E 99.86% pea o te papatipu katoa o te pūnaha, ā, mā tōna kaha ā-pūnaha ka mau tonu ngā tinana katoa o te rangi, tae atu ki ngā aorangi, ngā aorangi iti, ngā marama, me ngā wheturangi, i roto i ō rātou porowhita. Ki te kore tēnei punga kaha ā-pūnaha, ka rere noa ēnei mea i te wāhi koretake.
Ko te taurite uaua i waenga i te kukume ā-papa o te Rā me te kore e taea e ngā mea e porowhita ana te pūtake o te kanikani hāmoni e tautuhi ana i tō tātou pūnaha rā. Ka porowhita ngā aorangi i ngā ara porowhita, ko ō rātou tere teitei rawa atu i te wā e tata ana ki te Rā (perihelion) me te puhoi rawa atu i ō rātou wāhi tawhiti rawa atu (aphelion). He tino tika tēnei whakawhirinakitanga ā-papa, ahakoa he iti noa ngā raruraru ka taea te whakaputa i ngā huringa nui i roto i ngā wā whetū.
Te Irahiko o te Rā me ōna Pānga
Ko te hihi o te rā, ko te nuinga i roto i te āhua o te mārama e kitea ana, ngā hihi ultraviolet (UV), me te pūngao infrared, te pūtake o te pūnaha rā. Hei tauira, ka whiwhi a Papatūānuku i tēnei pūngao ka huri hei pūnaha āhuarangi pakari hei tautoko i te ora. Ka mimiti te whakaahua i roto i ngā tipu i te hihi o te rā ka huri hei pūngao matū, ka hanga i te pūtake o te mekameka kai o Papatūānuku.
He pānga nui anō hoki tō te hihi UV o te Rā, ahakoa he pānga whakaranu. Ahakoa ka pā kino pea ngā hihi UV, pērā i te mate pukupuku kiri i roto i te tangata, he mahi nui anō tā rātou ki te hanga me te wawahi i te ozone o te āhuarangi. I ngā rā o mua o te Ao, ko te hihi UV pea te mea i whakakorikori i te hanganga o ngā ngota rauropi matatini, hei takahanga mō te putanga mai o te ora.
Te Huarere Ātea me ngā Papa Aukume
Ko te Rā anō te take o te rangi ātea, he kupu e kapi ana i ngā āhuatanga pēnei i ngā mura o te rā, ngā pana papatipu korona (CME), me te hau rā. Ko ngā mura o te rā he pahūtanga ohorere o te irahiko hikohiko, ko ngā CME ia he pana nui o ngā papa plasma me ngā papa aukume mai i te korona o te Rā. Ka taea e ēnei kaupapa te whakararuraru i ngā whakawhitiwhitinga amiorangi, te whakararu i ngā kairangi, tae atu ki te pā ki ngā whatunga hiko i runga i te Ao.
Ko te hau rā, he rerenga pūmau o ngā matūriki utu e puta mai ana i te Rā, ka taunekeneke ki ngā papa aukume o te ao, ka hanga i ngā āhuatanga pēnei i te aurora i ngā rohe porowhita. Ina tukinga ēnei matūriki utu ki ngā ngota o te hau, ka tukuna te mārama, ka hua ake ngā whakaaturanga whakamiharo e mōhiotia ana ko ngā Mārama o te Raki me te Tonga.
Ngā Āhuarangi me te Huarere o te Ao
Ka horapa te awe o te Rā ki te hanga i te āhuarangi me ngā tauira huarere o ngā aorangi. Hei tauira, ko te wera nui o te Rā te mea e akiaki ana i ngā pūnaha huarere o te Ao, te take o ngā mea katoa mai i ngā awhiowhio ki ngā ua ā-wā. I runga i a Māta, nā te angiangi o te āhuarangi me te tawhiti rerekē mai i te Rā ka taea te hanga i ngā āhuatanga huarere whakaharahara, pērā i ngā awha puehu e kapi ana i te aorangi katoa.
I runga i ngā ao hau nunui pērā i a Hūpiter me Hānuere, ka taunekeneke te kaha o te Rā me ō rāua āhuarangi whānui hei hanga i ngā āhuatanga huarere hihiri. Ko te Ira Whero Nui o Hūpiter, he pūnaha tupuhi nui rawa atu i te Ao, ka mau tonu i te wera o roto o te ao e taunekeneke ana me te kaha o te rā.
Te Rohe Nohoanga me te Oranga
Ko tētahi o ngā huarahi tino nui e pā ai te Rā ki te pūnaha rā ko te tautuhi i te rohe noho, e mōhiotia ana ko te rohe Goldilocks. Koinei te rohe e karapoti ana i te whetū e tika ana te pāmahana mō te wai wai - kāore i te tino wera, kāore hoki i te tino makariri. Kei roto a Papatūānuku i tēnei rohe noho, he mea tino pai mō te ora e mōhiotia nei e tātou.
Nā te taurite tino pai o ngā āhuatanga maha e pāngia ana e te Rā te oranga o te ao. Nā te tawhiti o te aorangi mai i te Rā ka taea te hanga i tētahi āhuarangi pumau hei tautoko i te oranga. Hei tāpiri, mā te noho mai o tētahi papa aukume ka tiakina te aorangi mai i ngā hihi kino o te rā, ka mau tonu te āhuarangi pumau hei tautoko i ngā momo ora matatini.
Ngā Pānga ki te Ao Whetu
Ko te noho o tētahi rohe noho i te taha o te Rā ka ara ake ngā pātai mō te oranga pea i roto i ngā rohe ōrite i te taha o ētahi atu whetū. I te kitenga a ngā kaimātai whetū i ngā aorangi i roto i ētahi atu pūnaha rā, ko te taunga o ēnei aorangi i roto i te rohe noho o tō rātou whetū ka noho hei paearu matua mō te aromatawai i tō rātou pūmanawa ki te manaaki i te ora. Mā te mārama ki te tautoko a te Rā i te ora i roto i tōna rohe noho ka puta he māramatanga hei āwhina i te tautuhi i ētahi atu aorangi tautoko ora.
Ngā Pānga me te Whanaketanga mō te Wā Roa
Mō ngā wā roa, ka pāngia te pūnaha rā e te huringa ora o te Rā. I tēnei wā kei roto i tōna wāhanga raupapa matua, kei waenganui o te roanga o te ora e tumanakohia ana, arā, 10 piriona tau. Ā tōna wā, ka pau te wahie hauwai, ka horapa hei whenua whero nunui, ka pā kino ki ngā aorangi o roto. Mena kei te noho tonu a Papatūānuku, tera pea ka horomia e te Rā e horapa ana, ka noho rānei hei whenua ururua kua wera, kāore e taea te noho.
I muri i te wāhanga whero nui, ka whakataka e te Rā ōna paparanga o waho, ka waiho he uho matotoru e kiia nei ko te white dwarf. Ka āta whakamatao, ka memeha haere tēnei toenga i roto i ngā piriona tau, ka waiho te pūnaha rā hei wāhi pōuri, makariri. Mā te mārama ki ēnei wāhanga whanaketanga ka āwhina i ngā kaipūtaiao ki te matapae i te heke mai mō te Ao me ētahi atu aorangi o te pūnaha rā.
Opaniraa
He hohonu, he whānui hoki te awe o te Rā ki te pūnaha rā, e pā ana ki ngā mea katoa mai i ngā porowhita o ngā aorangi ki te putanga mai me te oranga o te ora i runga i te Ao. Ko tōna mana kaha ka whakarite i te pumau o ngā tinana o te rangi, ko tōna hihi ka whakakaha i ngā pūnaha āhuarangi me te photosynthesis. Ka pāngia ngā pūnaha hangarau e ngā āhuatanga huarere rā, ā, ka hangaia he tirohanga taiao pērā i te aurora. Ko te Rā te tautuhi i te rohe noho, te rohe ngawari ka taea e te ora te tupu, ā, ka tiaho hei tohu i roto i te rangahau i te ora pea i tua atu i tō tātou pūnaha rā.
I a tātou e tūhura tonu ana, e mārama ana hoki ki tō tātou rohe ao tūroa, ko te Rā tonu te pokapū o tā tātou rangahau, ko tōna māramatanga me tōna kaha e whakamārama tonu ana i te whānuitanga o te wāhi. I ngā tikanga katoa, ko te mārama ki te pūnaha rā he mārama ki te Rā, te ngākau kanapa o tō tātou kāinga tiretiera.
