### Te Ariā o te Hanganga o te Pūnaha Rā
Pendahuluan
Ko te hanganga o te Pūnaha Rā tētahi o ngā kaupapa tino whakamīharo i roto i te ahupūngao whetū me te arorangi. He maha ngā ariā me ngā tauira kua whakaarohia hei whakamārama i te hanganga o tō tātou Pūnaha Rā i te 4,6 piriona tau ki muri. Ko te whāinga o tēnei tuhinga he tūhura i ētahi o ngā ariā matua e whakamārama ana i tēnei tukanga, me te aro nui ki te Ariā Nebular, te tauira e tino whakaaetia ana i tēnei wā i roto i te hapori pūtaiao.
Ngā Ariā o Mua
Ko te hītori o te whanaketanga o ngā ariā mō te hanganga o te Pūnaha Rā ka tīmata me ngā whakapae me ngā whakapae maha mai i ngā wā onamata ki te ao hou. Ko ētahi o ngā tirohanga tōmua i ahu mai i te rapunga whakaaro taiao Kariki onamata, he mea whakaaroaro noa iho, ā, kāore he pūtake pūtaiao.
I te rautau 18, e rua ngā ariā nui i puta. Ko te tuatahi ko te Ariā Āhuatanga Matapōkere, i whakatakotoria e te tohunga whetū Wīwī a Georges-Louis Leclerc, a Comte de Buffon. E ai ki tēnei ariā, i hangaia te Pūnaha Rā mai i ngā mea i panaia i te whakatata atu o tētahi whetu nui ki te Rā taitamariki.
Ko te tuarua o ngā ariā rongonui ko te Ariā a Laplace (Whakaaro Nebular), i whakatairangatia e Pierre-Simon Laplace. E kī ana tēnei ariā i hangaia te Pūnaha Rā mai i tētahi kapua hau me te puehu hurihuri, ā, i hinga iho i raro i tōna ake kaha ā-papa hei hanga i tētahi kōpae protoplanetary.
Ariā Pūangi (Whakapae Pūangi)
Ko te Ariā Nebular te ariā tino whānuitia hei whakamārama i te hanganga o te Pūnaha Rā. I tuatahitia tēnei ariā e Immanuel Kant i te tau 1755, ā, i whakawhanakehia anō e Laplace i te mutunga o te rautau 18. E kī ana tēnei ariā i hangaia te Pūnaha Rā mai i tētahi kapua hau nui e kiia nei ko te nebula, he mea tito tuatahi mai i te hauwai, te hēriuma, me ngā rauemi o waenga-whetu.
Ka taea te wehewehe i tēnei tukanga hanganga ki ētahi wāhanga:
1. Te Hinga o te Nebula:
I pāngia te nebula e te kaha ā-papa, ā, ka puta he pūtake matotoru. Tērā pea i puta tēnei tukanga nā ngā ngaru ru mai i tētahi supernova tata, ā, nā tēnā i pēhi ake te nebula.
2. Te Hanganga o te Kōpae Pūtaiao:
I te hinganga o te pūangi, ka tīmata te huri tere ake nā te pupuri i te nekehanga koki. Ka kohikohi te hau me te puehu ki te pokapū matotoru ake, ka hanga he kōpae protoplanetary huri noa i te protowhetu hou.
3. Te Hanganga o te Rā:
I waenganui o te kōpae, ka kohia tonutia ngā rauemi, ka werahia hoki i raro i te pēhanga ā-papa, ka puta te hanumitanga karihi, ā, i te mutunga ka hanga ko te Rā. E tekau miriona tau te roa o tēnei tukanga.
4. Te Hanganga o ngā Aorangi:
I tīmata te puehu me ngā matūriki hukapapa i roto i te kōpae ki te whakakotahi mā te tukanga e kiia nei ko te accretion, ka hanga he planetesimals. Kātahi ka tukinga ēnei planetesimals, ka whakakotahi hei hanga i ngā protoplanets, ā, i te mutunga ka noho hei aorangi. Ko ngā rauemi e tata ana ki te Rā, pērā i ngā konganuku me ngā toka, i hanga i ngā aorangi whenua: Mercury, Venus, Earth, me Mars. I te taha o waho o te kōpae, ko ngā rauemi hukapapa me ngā hau te nuinga, ka hanga i ngā aorangi hau nunui: Jupiter, Saturn, Uranus, me Neptune.
5. Te Hanganga o te Marama me te Pūnaha Amiorangi:
Pērā i te tukanga hanganga o te aorangi, i hangaia anō hoki ngā amiorangi me ngā marama mai i ngā kōpae rauemi e karapoti ana i ngā aorangi nunui.
6. Te Horoi i te Pūnaha Rā:
I te mutunga o te tukanga hanganga, ka pupuhihia e te hau whetu mai i te Rā taitamariki te hau me te puehu e toe ana, ka mahue iho ngā aorangi, ngā marama, ngā asteroids, me ngā comets e mōhiotia ana e tātou i ēnei rā.
Tetahi atu Ariā:
Haunga te Ariā o ngā Nebula, kei reira ētahi atu ariā kua whakaarohia hei whakamārama i te hanganga o te Pūnaha Rā.
1. Ariā Aorangi:
Nā Thomas Chrowder Chamberlin rāua ko Forest Ray Moulton i whakatakoto i te mutunga o te rautau 19, e kī ana tēnei ariā i hangaia ngā aorangi mai i ngā aorangi iti i honoa mā te kohikohinga. Ahakoa he rite ki te Ariā Nebular, e whakanui ana tēnei ariā i te tūranga o ngā aorangi i roto i te hanganga o ngā aorangi.
2. Te Whakaaro Tai:
Ko te Whakaaro Tai, i whakatakotoria e James Jeans rāua ko Harold Jeffreys i te tau 1919, e kī ana i hangaia te Pūnaha Rā mai i te taunekeneke tata o te Rā me tētahi atu whetū. Nā ngā kaha tai mai i te whetū tata i panaia ai ngā rauemi mai i te Rā, kātahi ka hangaia ngā aorangi mā te tukanga whakaemi.
3. Ariā Hopu:
I roto i tēnei ariā, i puta te Pūnaha Rā i te hopunga a te Rā i ngā rauemi mai i tētahi kapua i waenganui i ngā whetu e haere ana. Nā ēnei rauemi i hopu ake i hanga ngā aorangi. Heoi, he maha ngā wero e pā ana ki tēnei ariā i roto i te whakamārama i te tohatoha o ngā aorangi me ō rātou hanganga.
Ngā Taunakitanga Tirotiro
Mai i waenganui o te rautau 20, kua whakaratohia e ngā whanaketanga o te hangarau karu tiro me ngā misioni ātea he nui ngā mōhiotanga hou mō te hanganga o te Pūnaha Rā. Ko ētahi o ngā taunakitanga matua e tautoko ana i te Ariā Nebular ko:
1. Kōpae Mowhiti Puehu Huri noa i ngā Whetu Rangatahi:
He tino ōrite ngā kitenga o ngā kōpae porowhita, ngā kōpae protoplanetary rānei huri noa i ngā whetū taitamariki mā te whakamahi i ngā karu tiro pēnei i te Karu Tirotiro Ātea a Hubble ki ngā matapae o te Ariā Nebular.
2. Ngā Isotope Irahiko:
E whakaatu ana ngā rangahau mō ngā meteorite i ngā hanganga isotopic e tautoko ana i te aroaro o ngā huānga taumaha i hangaia i ngā whakatupuranga whetū o mua, e tautoko ana i te horopaki i poke te nebula i tētahi supernova tata.
3. Te Kanorau o ngā Aorangi o Waho o te Rā:
Ko te kitenga o ngā mano tini o ngā aorangi o waho o te rā me ngā pūnaha rā kanorau e whakaatu ana he mea noa te hanganga o ngā aorangi puta noa i tō tātou tupuni, ā, e hangai ana ki ngā mātāpono o te Ariā Nebular.
4. Te Tohatoha o ngā Tinana o te Rangi:
He rite tonu te whakatakotoranga o ngā aorangi i roto i te Pūnaha Rā me te noho o te whitiki asteroid me te whitiki Kuiper ki ngā pānga hihiri me te ā-papatipu i matapaetia e ngā ariā hanganga aorangi.
Whakamutunga
I roto i ngā rautau kua taha ake nei, kua tino whanake haere tō tātou māramatanga ki te hanganga o te Pūnaha Rā. Ahakoa he maha ngā mea ngaro kei te toe tonu, ko te Ariā Nebular te whakamārama tino whānui i tēnei wā, e tautokona ana e ngā tirohanga me ngā whakatauira rorohiko. Nā te whanaketanga o te pūtaiao me te hangarau, kei te whiwhi tonu tātou i ngā māramatanga hou ki ngā tukanga uaua e hanga ana i tō tātou taiao ao.
Nō reira, ko te ako i te hanganga o te Pūnaha Rā, ehara i te mea ka āwhina noa i a tātou ki te mārama ki ngā takenga mai o ngā aorangi i roto i tō tātou ake pūnaha, engari ka whakarato hoki i ngā tohu nui mō te hanganga me te whanaketanga o ngā pūnaha aorangi puta noa i te tupuni, e whakarei ake ana i tō tātou māramatanga ki tō tātou tūranga i te ao tūroa.
