Hītori me te Whanaketanga o te Ariā Tātai Whetu
Ko te whetūrangi te pūtaiao e ako ana i ngā mea o te rangi pērā i ngā whetū, ngā aorangi, ngā wheturangi, ngā tupua whetu, me ētahi atu āhuatanga taiao. Mai i ngā iwi tawhito ki ngā hangarau hou, kua tere te whanaketanga o te mātauranga whetūrangi me te ariā. Ka arotakehia e tēnei tuhinga te hītori me te whanaketanga o te ariā whetūrangi mai i ngā wā onamata ki tēnei rā.
Ngā Wā Onamata: Ngā Tirohanga o Mua
I ngā wā onamata, ka tīmata te tangata ki te tirotiro me te tuhi i ngā āhuatanga o te rangi. Hei tauira, i whakawhanakehia e ngā Ihipiana me ngā Pāpuroni ngā maramataka i runga i ngā nekehanga o te rā me te marama. I tēnei wā, i tino awehia tonutia te arorangi e te arorangi, arā, te ako i te whanaungatanga i waenga i ngā nekehanga o ngā tinana o te rangi me te mutunga o te tangata.
I Kariki onamata, ka tīmata te whakamahi i ngā ariā ā-ira i roto i te ao whetū. Ko Thales o Miletus rāua ko Pythagoras ētahi o ngā tino tangata o mua i whai wāhi nui. Heoi, ko Aristotle te tangata i whakatakoto i ngā turanga hohonu ake me te ariā o te geocentrism, i reira i kiia ai ko te Ao te pokapū o te ao. I muri mai ka whakatikatikaina tēnei tauira e Ptolemy me tana pūnaha Ptolemaic, he tino uaua engari he tika ki te matapae i ngā nekehanga o ngā aorangi.
Te Whakahoutanga: Te Whānautanga o te Ao Hurihuri
I tere te whanaketanga o te mātauranga whetū i te wā o te Renaissance. He tohu nui te kitenga a Nicolaus Copernicus i te heliocentrism. I roto i tana pukapuka "De Revolutionibus Orbium Coelestium" (Mō ngā Hurihanga o ngā Tinana o te Rangi), i kī a Copernicus ko te rā te pokapū o te pūnaha rā, ehara i te Ao. He tino hurihuri, he tautohenga hoki tēnei tirohanga i tōna wā, he whakahē i te whakaakoranga matua o te hāhi.
I muri mai ka tautokona ngā kitenga a Copernicus e ētahi atu kaipūtaiao pērā i a Johannes Kepler rāua ko Galileo Galilei. I roto i tana mahi "Astronomia Nova," i whakaahuahia e Kepler ngā ture o te nekehanga o te aorangi, ā, i te mutunga ka whakatikahia te tauira a Copernicus mā te kī he porowhita ngā porowhita o te aorangi, ehara i te porowhita. Mā te whakamahi i tana karu tiro, ka kitea e Galileo ngā taunakitanga e tautoko ana i te heliocentrism, pērā i ngā āhua o Venus me ngā marama nui e whā o Jupiter, e mōhiotia ana ko ngā amiorangi Kariri.
Ngā rautau 17 me te 18: Te Ture Taiao me te Āhuatanga Taumaha
Nā ngā kitenga a Isaac Newton i whakaū ake te ariā o te ao pōuriuri me tana ture mō te kaha ā-papatipu. I roto i tana pukapuka rongonui, "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica" (Ngā Mātāpono Pāngarau o te Rapunga Whakaaro Taiao), i whakamārama a Newton i ngā ture nekehanga e toru e whakarato ana i tētahi whakamārama pāngarau mō te nekehanga o ngā tinana o te rangi. Nā te ture kaha ā-papatipu a Newton i whakarato he māramatanga hohonu mō te taunekeneke a ngā aorangi, ngā whetū, me ētahi atu tinana o te rangi ki a rātou anō mā te kaha o te kaha ā-papatipu.
I te rautau 18, i tupu te ao whetū me ngā kitenga hou. Hei tauira, i kitea e William Herschel te aorangi a Uranus i te tau 1781, ā, i tirotirohia, i whakarārangihia hoki e ia ngā mano tini o ngā whetū me ngā nebulae.
Ngā rautau 19 me te 20: Te Kitea o ngā Ao Tūroa me te Whānuitanga o te Ao Whānui
I te rautau 19, ka uru te ao whetū ki te wā o te mātai whetū, ā, i taea ai e ngā kaipūtaiao te ako i te hanganga matū o ngā whetū. Nā te mahi a Joseph von Fraunhofer rāua ko Gustav Kirchhoff tēnei i taea ai, nā rāua i kitea, i ako hoki i ngā rārangi whetū.
I te tīmatanga o te rautau 20, i kitea e Edwin Hubble tētahi kitenga hou mō ngā tupuni whetu. Mā te whakamahi i te karu tiro a Hooker i te Whare Tirotiro o Mount Wilson, i kitea e Hubble ko te tupuni whetu Andromeda he tupuni whetu tonu, ehara i te wāhanga o te Ara Matotoru. Nā tēnei kitenga i huri te māramatanga o tō tātou māramatanga ki te rahi o te ao whānui, ā, i kitea he nui rawa atu i te whakaaro o mua.
I kitea anō hoki e Hubble kei te neke haere ngā tupuni whetu tetahi i tetahi, ā, koinei te pūtake o te ariā o te whānui o te ao. Nā tēnei i hua ake ai te ariā o te Pāpā Nui, koinei te whakamārama matua mō te takenga mai me te whanaketanga o te ao.
Te Tomokanga ki te Ao Hou: Te Reo Irirangi me ngā Karu Whānui o te Wāhi
I waenganui o te rautau 20, i whakatuwheratia e te arorangi irirangi he tirohanga hou ki te tirotiro i te ao whānui. Ko te kitenga o ngā pulsar e Jocelyn Bell Burnell me te kitenga o te irahiko papamuri ao (CMB) e Arno Penzias rāua ko Robert Wilson ētahi o ngā kitenga matua i tautoko i te ariā o te Big Bang.
Kua whai wāhi nui ngā kaupapa tūhuratanga ātea, inā koa ngā misioni karu tirohanga ātea pērā i te Karu Tirotiro Ātea Hubble, i whakarewaina i te tau 1990, ki te whanaketanga o te arorangi o ēnei rā. Kua hopukina e te Karu Tirotiro Ātea Hubble ngā whakaahua whakamiharo o te whānuitanga o ngā āhuatanga o te ao tūroa, ā, kua āwhina ki te whakautu i ētahi o ngā pātai tino nui o te arorangi.
Te Ariā Hou me te Anamata o te Tātai Ahurea
I ēnei rā, kei te tere haere te whānui o tō tātou mōhiotanga mō te ao whānui me ngā ariā me ngā kitenga hou. Ko tētahi o ngā mara tino kaha ko te cosmology, e ako ana i te hanganga me te hītori o te ao whānui. Ko te ariā o te Big Bang tonu te ariā matua, engari kua tāpirihia inaianei e te ariā o te pikinga o te ao whānui, e whakamārama ana i te whanaketanga o te ao whānui i muri i te Big Bang.
He kaupapa nui anō hoki te rangahau mō te mea pōuri me te pūngao pōuri. E kiia ana ko te mea pōuri te 27% o te papatipu me te pūngao katoa o te ao whānui, ko te pūngao pōuri ia e kiia ana ko te 68%. He mea ngaro nui tonu ēnei e rua i roto i te arorangi me te ahupūngao, engari he maha ngā tirohanga me ngā whakamātautau kei te haere tonu hei whakamārama ake i a rāua.
Kua noho ko te aro nui ki te whetū o ngā aorangi i roto i ngā tekau tau tata nei. Nā te hangarau karu tirohanga matatau haere, pērā i te karu tirohanga ātea a James Webb kua whakaritea, e tumanako ana ngā kaipūtaiao ki te kimi me te whakarōpū i ētahi atu aorangi i tua atu i tō tātou pūnaha rā. Ehara i te mea ka nui ake te māramatanga ki te kanorau o ngā pūnaha aorangi engari ka nui ake hoki te kaha o te oranga ki waho o te whenua.
Whakamutunga
Kua tino whanake te ao whetū mai i ngā wā onamata ki tēnei ao hou. Mai i te tauira whenua-pokapū ki te tauira helio-pokapū, mai i te ture o te kaha ā-papa ki te ariā o te Pāhūtanga Nui, kua tata mai ia wāhanga o te hītori o te ao whetū ki te mārama ki te ao whānui me te matatini. Nā te hangarau matatau haere me ngā whakaaro hou e puta tonu mai ana, he tino pai te āhua o te heke mai o te ao whetū, e ārahi ana i a tātou ki ngā kitenga kāore pea i whakaarohia e tātou.
