Ngā Whakamārama mō ngā Āhuatanga Taiao mā te Tātaritanga Aromatawai
Pendahuluan
Ko te whetūrangi tētahi o ngā peka tawhito rawa o te pūtaiao, e ako ana i ngā mea o te rangi pērā i ngā whetū, ngā aorangi, ngā wheturangi, me ngā tupua whetu, me ngā āhuatanga e puta ana i roto i a rātou. Mā te whetūrangi, kua taea e te tangata te hura i ngā mea ngaro taiao e puta ana i te wāhi o waho. I roto i tēnei tuhinga, ka arotakehia e mātou ētahi āhuatanga taiao nui kua whakamāramahia e te whetūrangi, me pēhea te puta o ēnei whakamārama, me ngā pānga o ēnei kitenga.
1. Te Āraitanga o te Rā me te Āraitanga o te Marama
Ko ngā korōtanga o te rā me te marama he āhuatanga taiao e mōhiotia ana e te tini. Ka puta te korōtanga o te rā ina neke te Marama i waenganui i a Papatūānuku me te Rā, ka āraia te mārama o te Rā i te wāhanga, i te katoa rānei. I tetahi atu taha, ka puta te korōtanga o te marama ina haere a Papatūānuku i waenganui i a Rā me te Marama, ka maka te atarangi o Papatūānuku ki te mata o te Marama.
Nā ngā kaipūtaiao Kariki o mua i whakamārama ngā whakamārama tuatahi mō ngā āwhata. Ko Aristarchus o Samos tētahi o ngā kaipūtaiao i ako i ngā āwhata, ā, i whakamahia e ia tēnei āhuatanga hei whakaatu he porowhita te Ao, ā, e huri ana i te Rā. Mā roto i ngā tirohanga me ngā tātaitanga pāngarau, kua taea e te ao āwhata o ēnei rā te matapae i ngā wā me ngā wāhi o ngā āwhata me te tino tika, e āhei ai ngā kairangahau me te marea whānui ki te mātakitaki i aua āwhata.
2. Te Huringa o ngā Wā
Ko te huringa o ngā wā he āhuatanga taiao anō e whakamāramahia ana e te nekehanga o te Ao huri noa i te Rā. Kāore te Ao e hurihuri poutū ana ki tōna ara porowhita, engari e piko ana i te 23,5 nekehanga. Nā tēnei piko ka rerekē te nui o te hihi o te rā e whiwhihia ana i ngā wāhanga rerekē o te Ao puta noa i te tau, ka tīmata ai te huringa o ngā wā.
Hei tauira, ka puta te raumati ina anga whakarara te tuakoi raki ki te Rā, ka roa ake te whitinga o te rā. I tetahi atu taha, ka puta te takurua ina anga whakarara te tuakoi raki ki tawhiti atu i te Rā. Mā te matawai whetū ka mārama tātou ki ēnei āhuatanga, ka taea ai e tātou te whakamārama me te matapae tika ake i te rangi me te āhuarangi.
3. Te Āhua o te Marama
Ko ngā āhua o te marama he āhuatanga taiao e whakaahua ana i te rerekētanga o te āhua o te Marama mai i te Ao. Ko ēnei āhua, pērā i te marama katoa, te marama kōwhiti, me te marama hou, ka puta mai i ngā huringa o ngā tūranga whanaunga o te Ao, te Marama, me te Rā. Kāore te Marama e tuku i tōna ake māramatanga, engari e whakaata ana i te mārama o te Rā. Nō reira, ko te mārama e kitea ana mai i te Ao e whakawhirinaki ana ki te tūranga o te Marama i roto i tōna porowhita.
Kua whanake haere ngā whakamārama mō ngā āhua o te Marama mai anō i ngā wā onamata, engari nā ngā whanaketanga hou o te ao whetū kua homai he māramatanga taipitopito ake mō te porowhita o te Marama me ngā āhuatanga o te taunekeneke ā-papa i waenganui i a Papatūānuku me te Marama. He āwhina anō hoki tēnei mōhiotanga i ngā whakamahinga o ia rā pērā i ngā maramataka o te marama me ngā tikanga ahurea me ngā tikanga whakapono.
4. Ngā Tai
Ko ngā tai ko te pikinga me te hekenga o ngā taumata o te moana i ia rā, i ia rā. Nā te kaha ā-papa o te Marama, me te Rā anō hoki, i puta ai tēnei āhuatanga. Ka tōia te wai moana e tēnei kaha ā-papa, ka hanga he puke i te taha o te Ao e anga atu ana ki te Marama, me te taha kē atu hoki nā te kaha ā-pokapū.
Ko Isaac Newton tētahi o ngā tāngata tuatahi ki te whakamārama pūtaiao i tēnei āhuatanga mā roto i tana ture mō te kaha ā-papa. Mā te mārama ki te whetūrangi, ka taea e tātou te matapae i ngā wā me te teitei o ngā tai me te tino tika, he mea nui tēnei mō te whakatere moana me ngā mahi takutai.
5. aurora
Ko te Aurora, e mōhiotia ana ko ngā 'Mārama o te Raki' (Aurora Borealis) me ngā 'Mārama o te Tonga' (Aurora Australis), he āhuatanga taiao whakamiharo e whakaatu ana i ngā whakaaturanga mārama e puta ana i ngā pou raki me te tonga o te Ao. Ka puta tēnei āhuatanga ina taunekeneke ngā matūriki utu mai i te hau rā ki te papa aukume o te Ao, ka tukinga ki te āhuarangi o runga, ka puta te ionization me te tukunga o te mārama i roto i ngā tae rerekē.
Kua whakaatuhia e ngā rangahau mō ngā aurora he hononga i waenga i ngā mahi a te rā me ngā āhuatanga o te aukume o te Ao. Hei tauira, ka taea e ngā awha kaha o te rā te whakanui ake i te kaha o ngā aurora. Mā te aroturuki i ngā mahi a te rā mā roto i ngā whare tirotiro ātea pērā i te Solar and Heliospheric Observatory (SOHO), ka taea e tātou te matapae i te putanga mai o ngā aurora me te mārama ake ki te taunekeneke i waenga i te Rā me te Ao.
6. Te Ua o te Āhuarangi
Ko te ua meteor he āhuatanga e kitea ai te tini o ngā meteor e rere ana i te rangi pō i roto i te wā poto. Ka puta tēnei āhuatanga ina haere a Papatūānuku mā te ara o te kōmeta, ka hopu i ngā matūriki iti mai i te hiku o te kōmeta, ka tomo ki te āhuarangi o Papatūānuku me te tere tere, ka tahuna, ka hanga he uira kanapa.
Mā te arorangi ka taea e tātou te mārama ki ngā ara porowhita o ngā kōmete me te wā e haere ai a Papatūānuku i roto i ēnei matūriki. Ko ngā tauira rongonui ko te ua kōmete Perseid i ia Ākuhata me te ua kōmete Leonid i ia Whiringa-ā-rangi. Mā tēnei mōhiotanga ka taea e tātou te whakamārama me te pārekareka ki te ataahua o te rangi pō, e whakaatu ana i ētahi rau kōmete i roto i te haora kotahi.
7. Pōka Pango
Ko ngā pōka pango tētahi o ngā āhuatanga taiao tino ngaro, tino whakamīharo hoki e whakamāramahia ana e te arorangi. Ko ngā pōka pango he rohe o te wāhi e tino kaha ana te kaha ā-papa, ā, kāore e taea e tetahi mea, tae atu ki te mārama, te mawhiti. Ka puta mai i te hinganga o ngā whetū nunui, ā, he pānga nui ki ō rātou taiao.
Mā te whakamahi i ngā hangarau tirotiro matatau pērā i te karu tiro Event Horizon, kua angitu ngā tohunga whetū ki te whiwhi whakaahua tika o tētahi pōro pango. E whakamana ana tēnei kitenga i te ariā whānui a Einstein, ā, e homai ana ki a tātou he māramatanga hohonu ake ki te ao whānui, ki ngā whanaketanga whetu, me te kaha ā-papa.
Te Katinga
Kua whakamāramahia e te tātai arorangi ngā āhuatanga taiao maha i whakaarohia i mua he mea ngaro, he mea pōhēhē hoki. Mai i ngā awhiowhio ki ngā aurora, mai i ngā āhua o te marama ki ngā pōro pango, ehara i te mea ka whakatuwhera noa te tātai arorangi i te matapihi ki te wāhi, engari ka āwhina hoki i a tātou ki te mārama ake ki te ao e noho nei tātou. Ko te kaha o te tangata ki te ako me te mārama ki te ao whānui mā te tātai arorangi tētahi o ngā whakatutukitanga nui rawa atu i roto i te hītori o te pūtaiao. Mā roto i ngā tirohanga, ngā ariā, me ngā hangarau e whanake tonu ana, ka tipu haere tonu tō tātou mōhiotanga ki te ao whānui, ka whakarato whakautu ki ngā mea ngaro hohonu ake, ka whakahihiko hoki i te tūhuratanga atu.
