Te Whakamahinga o te Tātai Ahurea i roto i te Arorangi
He maha ngā wā e kiia ana ko te whetū me te whaipara tangata he rua ngā mara tino rerekē: ko tētahi e ako ana i ngā rangi, ko tētahi e tirotiro ana i ngā tohu o te oranga o te tangata o mua. Heoi, i roto i te mahi, ka taea e ngā mea e rua te tautoko tetahi i tetahi. Ina kitea e ngā kaiwhaipara tangata ngā hanganga tawhito e "tohu" ana ki tētahi wāhi motuhake i te pae tawhiti, i te wā rānei e whakaatu ana tētahi wāhi i tētahi tauira auau me ngā wā, ka taea e te whetū te mea nui ki te mārama ki te mahi, te tikanga, me te mōhiotanga o te hunga nāna i hanga. Nā tēnei i ara ake ai te mara ako e mōhiotia ana ko te archaeoastronomy, te ako i te āhua o te tirotiro, te whakamārama, me te whakamahi a ngā hapori tawhito i ngā āhuatanga o te rangi.
Te whetū arorangi: he piriti i waenganui i te rangi me te ao o mua
Ka whakakotahi te Archaeastrononomy i ngā tikanga whetū (te tatau i ngā tūranga o te Rā, te Marama, me ngā whetū) me ngā tikanga keri whenua (te keri, te pānui i ngā horopaki ahurea, me te tau). Ehara i te mea ko te whakamatau noa i "te mōhio o ngā tāngata o mua," engari ko te whakautu i ngā pātai motuhake: he aha i anga ai ngā whare ki tētahi ahunga? He tūpono noa iho tēnei aronga, he mea mahi, he wāhanga rānei o tētahi kawa? I pēhea te hanganga o tā rātou maramataka? Ā, he aha te pānga ki te ahuwhenua, te mana, me te tuakiri whakapono?
Nā te mea he auau, he matapae hoki te rangi, he maha ngā hapori e whakamahi ana i a ia hei "karaka" me te "maramataka" tūturu. Mā te mātakitaki i te aranga me te tōnga o te rā, te hurihanga o ngā āhua o te marama, me te putanga mai o ētahi whetū i ngā wā motuhake, ka taea e rātou te tohu i ngā wā, te whakatau i ngā wā kotinga, te whiriwhiri rānei i ngā rā mō ngā whakanuinga. I ētahi wā ka kitea ngā tohu mō ēnei mahi i roto i ngā whakatakotoranga whare, i ngā whakatakotoranga o te tāone, i ngā whakairo, tae noa ki ngā kōrero pūrākau.
Te whakaatu i te aronga o te whare me te papaanga
Ko tētahi o ngā huarahi e whakamahia whānuitia ana te arorangi i roto i te whaipara tangata ko te tātari i te aronga o ngā hanganga onamata: te ahunga e anga atu ana ngā temepara, ngā kēti, ngā ara, ngā rarangi kōhatu rānei. Ka ine ngā kairangahau i te azimuth (te aronga matua i roto i ngā nekehanga) me te teitei (te teitei o te koki tirohanga ki te pae tawhiti) kia kite ai mēnā e hangai ana te aronga ki ētahi huihuinga arorangi—hei tauira, te putanga mai o te rā i ngā solstices, ngā equinoxes (te roa o te ao me te pō), ngā huihuinga marama rānei pērā i te lunistices (ngā tūranga tino nui o te Marama i roto i te huringa 18,6-tau).
Ko tētahi tauira rongonui ko ngā whakamaharatanga kōhatu nui i Ūropi e whakaarohia ana he rite ki ngā rā o te ao. Mena he ara roa, he āputa rānei i waenganui i ngā kōhatu ka arotahi te rā ki tētahi rā motuhake, ka tohu pea tēnei i tētahi whakanuinga ā-tau, i tētahi tohu ā-wā, i tētahi tohu ao whānui rānei. I roto i te whaipara tangata, ka whakarei ake te tikanga ina whakakotahihia tēnei aronga me ētahi atu kitenga: ngā toenga kai hakari, ngā wheua o ngā kararehe i patua, ngā taonga tuku iho rānei.
Heoi, e whakatūpato ana ngā tohunga whaipara tangata o ēnei rā: ehara i te mea ko ngā aronga katoa e "taurite" ana ki tētahi āhuatanga o te rangi he mea whai tikanga tonu. Me tātari tatauranga hei karo i ngā tūponotanga, me te mārama hoki ki te horopaki ahurea hei ārai i ngā whakamaoritanga kei noho hei whakapae noa iho.
Te āwhina i te whakatau i te rā me te hanga anō i te maramataka
He pai hoki te arorangi whetū mō te whakatau i te tau me te hanga anō i ngā pūnaha maramataka onamata. He maha ngā iwi i whakawhanake i ngā maramataka i ahu mai i te Rā (rā), te Marama (marama), te whakakotahitanga rānei o ngā mea e rua (rārangi marama). Tērā pea kei roto i ngā tuhinga o ngā kawa, ngā tuhituhinga, te whakatakotoranga rānei o ngā whare ngā tohu mō te whakatikatika i ā rātou maramataka ki ngā wā.
Hei tauira, ki te mārama te tohu o tētahi wāhi i ngā rā o te marama, tera pea he maramataka ā-wā tā te hapori mō te ahuwhenua. I ētahi atu wāhi, tera pea ka kaha ake te huringa o te marama, inā koa te whakatau i ngā rā tapu. Ko te mōhiotanga ki ngā huringa o te marama, ki ngā tūranga motuhake rānei o te marama, ka kitea anō hoki i roto i ngā tohu me ngā whakaritenga ā-wāhi.
Hei tāpiritanga, he āwhina te arorangi ina tūtaki ngā kairangahau whaipara tangata ki ngā tuhinga tawhito e kōrero ana mō ngā āhuatanga o te rangi—pērā i te "āwhiowhio i puta i te tau X" me te "rāwhiti o tētahi whetu i tētahi rā whakanui." Mā te pūmanawa arorangi hou, ka taea e ngā kairangahau te whakatauira i te rangi o mua me te whakataurite i ēnei tuhinga ki ngā rā tata i roto i ngā maramataka o ēnei rā, ahakoa kāore i te ngāwari te tukanga nā te huri haere o ngā pūnaha tau me ngā tuhinga kāore i oti.
Te hanga anō i te rangi o mua: te hekenga o te rangi me ngā panonitanga o ngā tūranga whetu
Kāore i tino rite te rangi i kitea e te tangata i ngā mano tau ki muri ki te rangi o nāianei. Ehara i te mea i neke haere ngā whetū i te pō kotahi, engari ko ngā āhuatanga roa pēnei i te nekehanga axial o te Ao ka meinga te piki haere o ngā tūranga o ngā whetū kia neke haere mārire i roto i ngā mano tau. Nō reira, ki te whakaarohia he whare e anga ana ki tētahi whetū motuhake, me whakamārama e ngā kairangahau ēnei huringa.
Koinei te wāhi e whai wāhi nui ai te arorangi o ēnei rā. Mā te whakamahi i ngā tauira o te hekenga o te rangi, te nutation, me ngā huringa o te honga o te tuaka, ka taea e ngā kairangahau te whakatauira i te rangi i tētahi wāhi me tētahi wā motuhake. Mā tēnei ka taea te whakamārama tika ake: i tohu te tuaka o tētahi whare ki tētahi whetu kanapa i te wā i hangaia ai, i te āhua rānei he rite tonu te tūnga mai i tētahi tirohanga o ēnei rā?
Te tautuhi i ngā mahi pāpori me ngā mahi tōrangapū
Ehara i te mea ko te "āhea" me te "kei hea" anake te whakautu a te tohungatanga whetū i ngā pātai "he aha" engari ko te "he aha" anō hoki. He maha ngā wā he hiranga pāpori-tōrangapū ngā hanganga e pā ana ki te mātakitaki i te rangi. Ko te mōhio ki te maramataka ko te mōhio ki ngā kawa me ngā wā, ka taea te whakakaha i te mana o tētahi rangatira, o tētahi tohunga rānei. Mena ka taea e tētahi rōpū te "matapae" i te taenga mai o te wā ua, te whakatau rānei i ngā rā tapu o te kawa, ka taea te whakakaha i tō rātou tūranga i roto i te hapori.
I ētahi ahurea, i hangaia ngā pokapū karakia kia puta ai ngā āhuatanga o te rangi—pērā i te whitinga o te rā mā roto i tētahi whakatuwheratanga motuhake—i ngā rā nui. Ka taea e tēnei pānga tirohanga te whakamahi hei "hangarau tohu" hei whakanui i te whanaungatanga i waenga i te mana, te ao tūroa, me te tikanga pāpori. Kātahi ka whakamāramahia tēnei e ngā tohunga whaipara tangata me ētahi atu raraunga: te tohatoha o ngā nohoanga, ngā taumata ā-wāhi, me ngā taunakitanga o ngā mahi karakia.
Ngā Tikanga: mai i ngā rangahau mara ki te whakatauira matihiko
Hei hono i ngā wāhi whaipara tangata ki ngā āhuatanga o te ao whetū, ka whakamahia e ngā kairangahau he huinga tikanga, tae atu ki:
1. Te arotake i te aronga me te ine i te pae tawhiti
Te whakamahi i te kāpehu, te tiodolite, te GPS, te matawai taiaho (LiDAR) rānei hei ine i te ahunga o ngā hanganga me ngā āhua o te pae tawhiti.
2. Tātaritanga whenua me te taiao
Aromatawaihia mēnā kei te awehia te aronga e ngā āhuatanga ehara i te whetū, pērā i te ahunga o te awa, ngā hau kaha, ngā pari pukepuke, ngā hiahia tiaki rānei.
3. Te whakatauira whetū
Te whakamahi i te pūmanawa aorangi me ngā tātaitanga whetū hei hanga anō i ngā tūranga o te Rā, te Marama, me ngā whetū i tētahi wā kua whakaritea.
4. Ngā tatauranga me te whakahaere tūponotanga
Te whakamātautau mēnā he rite tonu te ia o ngā tauira whakatakotoranga o ngā whare maha, mēnā rānei he iti noa iho ngā tauira e taurite ana.
5. Te whakamārama ahurea
Whakahonoa ngā hua ine ki ngā pūrākau, ki ngā whakaahua atua, ki ngā tuhinga onamata, me ngā kōrero tuku iho mēnā e wātea ana.
Mā ēnei mahi, e whai ana te rangahau whaipara tangata ki te pupuri i te taurite i waenga i ngā tātaitanga pūtaiao me te māramatanga ahurea.
Ngā wero me ngā mōrearea o te whakamāoritanga hē
He wero anō hoki kei tēnei mara. Tuatahi, he maha ngā wāhi kua pakaru, kua nekehia, kua whakahokia rānei, ā, tera pea ka rerekē te āhua o tō rātou tūnga taketake. Tuarua, kua puta te āhua ki te whiriwhiri i tētahi āhuatanga rangi e ōrite ana ki tētahi whare. Tuatoru, ka taea e ngā whakamārama te noho pūmau ki roto i ngā tirohanga hou, ka tukuna ngā ariā whetū o nāianei ki ngā hapori onamata i mārama pea ki te rangi mā roto i tētahi anga pakiwaitara rerekē.
Nō reira, he maha ngā whakaritenga e tutuki ai i ngā kereme whaipara tangata pakari: he aronga mārama, he ine hoki, he hononga auau puta noa i ngā huinga raraunga maha, he tautoko mai i ētahi atu taunakitanga whaipara tangata, me ngā whakamārama e hangai ana ki te horopaki ahurea.
Whakamutunga
Ko te whetūrangi e whakamahia ana i roto i te whaipara tangata hei whakamārama i te whanaungatanga i waenga i ngā whare, ngā whenua, me te rangi: te whakaatu i te aronga o te wāhi, te āwhina i te hanga anō i te maramataka, te whakatau tata i ngā rā mā te whakamahi i ngā āhuatanga o te rangi, me te mārama ki ngā mahi pāpori-tōrangapū me te whakapono o te mātauranga whetūrangi. Mā te archaeoastronomy, ka noho te rangi hei "tuhinga" tāpiri e āwhina ana i ngā kaiwhaipara tangata ki te whakamārama i ngā tohu o mua. Hei whakamutunga, e whakaatu ana tēnei rangahau mō te maha o ngā hapori tawhito, ehara te rangi i te tirohanga pō noa iho—he puna wā, tikanga, me te tikanga o te ao.
